Egun batean, gauzak desberdinak dira. Begiak distiratsu dituzula esnatu zara, klasera joateko gogo izugarria duzu. Freezer hilda dago (edo hori dirudi). Zer gertatuko ote da orain? Nola jarraituko du istorioak? Freezer baino pertsonaia boteretsuagorik existituko ahal da mundu zirraragarri honetan?

BELAUNALDI UMEZURTZ BAT

80 eta 90ko hamarkadetan jaiotako bizkaitar guztiek dakite zer den Hartz Txikirekin, Son Gokurekin, Shin Chanekin eta Nobitarekin batera haztea nolakoa izan den. Egunero telebistaren aurrean jartzea, lagunekin pasatzen zena komentatzea, familiarekin edukia konpartitzea eta irrikatan hurrengo atalaren zain egotea. Gaur egun, ordea, ohitura horiek guztiz aldatu dira. Freezerren istorioarekin aspertuz gero, atalak aurrera pasa ditzakegu, lehia osoa hiru ataletan laburbilduz: hasiera, Son Goku Super Saiyan bihurtzen den unea eta amaiera. Nostalgia pixka batek ematen badigu eta osorik ikusi nahi badugu, 1,5eko abiaduran jar dezakegu telesaila, horrela askoz bizkorrago bukatuko dugu.

Marrazki bizidunak edo, era berean, beste eduki guztia, zuzeneko telebistatik kanpo dago momentu honetan. Baita telebistan bertan ematen dena ere, “nahieran” plataformak direla eta. Edozein momentutan kontsumitu dezakezu nahi duzuna eta ez duzu hurrengo atalari itxaroten egon beharrik. Batzuetan, plataformak berak eramaten zaitu hurrengo atal horretara segundo pare bat itxaroten badituzu, botoiari ukitzeko ahaleginik ere egin gabe!

Nola aldatu ahal izan da hainbeste edukia kontsumitzeko modua hain denbora gutxian? Eta zer eragiten du horrek guregan?

BINGE-WATCHING KULTURA

Netflix, HBO Max, Disney+, Movistar+, Amazon Prime Video, Filmin, edota Youtube bezalako plataformek gure edukia kontsumitzeko modua guztiz aldatu dute. CNMCren arabera, 2023. urtean, estatu osoko etxeen % 58,1an streaming plataforma bat edo gehiago zeuden. Euskadin, IkusIkerren txosten (2022) baten arabera, Netflix da gehien erabiltzen den bideo-plataforma, inkestatutako hamar pertsonatik zortzik (% 83ak, zehazki) baitiote bertara sarbidea dutela. Hurrena, Amazon Prime Video da, % 53,3 batekin.

Binge-watching kultura, ordea, ez da zerbait berria, denbora asko darama dagoeneko gure artean. Terminoa 2013an onartu zuen Oxford Hiztegiak eta honako hau esan nahi du: telebista-programa edo telesail bateko atalak bata bestearen jarraian ikustea, normalean DVDaren edo transmisio digitalaren bidez.

WorldMetricsek (2024) fenomeno honen inguruko datu batzuk argitaratu zituen praktika hau burutzeko ohiturak aztertu ondoren. Hauek dira datu horietako batzuk:

• Bataz-beste, pertsona bakoitzak zazpi kapitulu ikusten ditu telesail bat ikusteko asmoarekin jezartzen denean.
• Fenomeno hau askoz ohikoagoa da adin-tarte gazteagoen artean, izan ere, milurteko eta Z belaunaldikoen % 90ak, binge-watchinga erregularki praktikatzen dute.
• Jendearen % 75ak dio nahiago dutela telesail osoa momentu berean ikusi, atal berriari aste bete itxaron behar izatea baino.
• “Binge-racer” kultura ere hazi egin da, jendeak ahalik eta bizkorren ikusten ditu atalak edo telesail osoak lehenak izan direla esan ahal izateko.

Fenomeno hau kulturalki esanguratsua egin zuen lehen plataforma Netflix izan zen, eta nahiz eta konpainiarentzat oso arrakastatsua izan den (eta izaten jarraitzen duen), eztabaida bat zabaldu da nazioarteko ikusleen artean ea praktika hau jarraitzea ona den ala ez egiaztatzeko. Medium-en arabera, ikuslearentzat, binge-watching egitea ez da hain gogobetegarria izaten luzera. Kapituluak denboran zehar sakabanatzen dituen jendea, informazio gehiagorekin geratzen da eta balorazio positiboagoak egiten ditu atalarekiko. Gainera, cliff-hangerrek eta momentu dramatikoek efektu gutxiago dute ikuslearentzat, eta, ondorioz, ez dute telesailarekin guztiz bat egiten.

Osasun mentalarekin ere lotura zuzena du fenomeno honek. Adituen arabera, telesail bat modu honetara kontsumitzea adikzio bota bat izan daiteke, honek ere emozio aldaketa handiak eragiten baititu. Lo egiterako orduan arazoak ere eman ditzake, isolamendu sentsazioaz gain. Telesaila amaitzean sentitzen den hutsunea edo zerbait falta izateko sentsazioa ere hor daude. Distira guztiak ez dira urre, ikusi dezakegunez.

SON GOKU EUSKALTZAINA

Euskararen erabilera eta presentzia dira streaming plataformek eta onlineko edukiek zaildu duten beste faktoreetako bat. Nahiz eta plataforma handiek baduten euskarazko edukiren bat, eskaintzen duten katalogoa oso urria da Euskal Telebistan eskaintzen denarekin alderatuz. Aurretik aipatu dugun IkusIkerren (2022) txostenean esaten den bezala, plataforma hauetan ikusten den edukiaren % 67,7a gazteleraz da, % 26,5a ingelesez eta soilik % 0,7a euskaraz.

Hizkuntza gutxituen erabileran, ikus-entzunezkoen kontsumoa oso esanguratsua da. Hori baieztatzen du Idoia Alberdik (EITB Media, 2022): “Ikus-entzunezkoek eragin zuzena dute gazteen hizkuntza gaitasunean zein ohituretan, eta, hainbat eremutan, euskararen erabileran atzerapausoak somatzen ari dira. Gazteek kontsumitzen dituzten eduki gehienak gaztelaniaz sortutakoak dira alde handiz. Sortzaileak eta erreferenteak falta ditu euskarak sare sozialetan, bideo jokoetan eta, oro har, pantailen atzean. Euskaraz eskaintza ona denean, gazteek produktu hori kontsumitzen dute. EITBren Go!azen telesaila da horren adibide argia. Ondorioz, premiazkoa da ikus-entzunezkoen arloan euskarazko edukien aldeko apustu sendoa egitea, eta horretan, EITBk ardura handia dauka, eta baita RTVEk ere. Kontsumoa bultzatu nahi bada, eskaini egin behar da.”

Tinko Euskara Elkartea hori guztia aldatzeko lanetan ari da. 1994an sortutako elkarte honek lan handia egin du film ospetsuak euskarara itzuli eta zinemetan jartzeko. Horrez gain, eskolei ere pelikulak euskaraz erakutsi ahal izateko eta horiek material didaktiko bihurtzeko materiala eskaintzen diete, ume eta gazteen kontsumoa euskaratzeko asmoz.

Pr1meran ere euskarazko eta euskal edukiari bultza egiteko sortutako plataforma bat da. Euskarazko eta Euskal Herrian sortutako edukiak (nahiz eta batzuetan beste hizkuntza batetan egon) eskaintzen ditu eta, orain aipatutako plataformak ez bezala, dohaineko sarbidea du. Arratsalde bat krispetak jaten eta Doraemonen film zoragarri eta klasiko horiek ikusten pasatzeko gogoak badituzu, badakizu nora jo!

GAUEKO 9TAN HEMEN ALA IDAHON?

Edukiari buruz hitz egiteko moduak ere goitik-behera aldatu dira. Hainbesteko katalogoa izanda, nolatan kointzidituko dut nire lagunek ikusten dutenarekin? Gainera, nahiz eta telesaila berdina ikusi, baliteke oraindik istorioaren momentu desberdinetan egotea…

Lasai! Horretarako (era batean) daude sare sozialak! Ez dago zerbait ikusten bukatu eta gauza hori Twitterren (X) Trending Topic dela ikustea bezalako sentsaziorik. Memeak, jendearen teoriak, pentsamendu eta iritziak, ikusteaz batera igarri ez dituzun easter egg horiek… Dena aurki dezakezu. Instagram eta TikTokeko hasierako orriak ere eduki horrekin beterik dituzu, eta hor dagoen jendearen iritziak ere irakurri edo komenta ditzakezu.

Badaude, horiez gain, edukia kontsumitzen duen jendeari zuzendutako aplikazioak ere. TV Time, 2011n sortutako aplikazio bat da, eta nahiz eta hasieran bakarrik telesailak gorde eta komentatzeko balio zuen, gaur egun filmekin gauza bera egiteko aukera ematen du. Aplikazio honek edozein telesailetako atalak markatzen uzten dizu, zein ataletan zoazen zehazki jakin dezazun. Horrela ez dago galtzerik! Gainera, atal bakoitza komenta dezakezu, eta, beste edozein sare sozialetan bezala, like-ak partekatu eta eztabaidak izan ditzakezu. Bertan, zure lagunak (edo edozein pertsona) jarrai ditzakezu, beraiek ikusten ari direna eta egiten dituzten iruzkinak kuxkuxeatzeko. Bizitzan zehar telesailak eta filmak ikusten pasa duzun denbora ere kontatzen dizu, nahiz eta batzuetan beldurra ematen duen…

Letterboxd sare soziala, funtsean, gauza bera da, baina soilik pelikulak (baita minisailak ere) gordetzeko aukera ematen dizu. Hau ere 2011n sortu zen, baina COVID-19 pandemian zehar boom izugarria izan zuen. Gaur egun, (2024ko otsailean), 12 milioi pertsona daude erregistraturik. Zein pelikula ikusi dituzun, ikusi nahi dituzun edo gustuko dituzun markatzeko aukera ematen dizu. Pelikula guztiak kalifika ditzakezu, puntuazio altuena 5 izarretik 5 izanez eta, era berean, baxuena, 5etik izar erdi izanez. Horrez gain, iruzkinak utz ditzakezu, edozein gairen inguruko pelikulen zerrendak sor ditzakezu eta zure lagunek ikusten dutena (eta ematen dien puntuazioa) ikus dezakezu. Marketinean ere lan bikaina egiten dute, eta Hollywoodeko izar askok ezagutzen eta erabiltzen dute plataforma. Martin Scorsese zuzendari famatuak ere badauka Letterboxd-eko kontua!

AMAIGABEKO ISTORIOA

Bizitza honetan ezer ez da egonkorra, hori begien bistan dago. Bizitzan zehar ukitzen gaituen edozerk jasaten du eraldaketa bat lehenago edo geroago, eta istorioak kontatzeko eta horiek kontsumitzeko modua, kasu honetan, ez da salbuespen bat.

Spoilerrak ikusteko beldurrak pisu izugarria duen gizarte honetan, ordea, ondo legoke, batzuetan, Freezer eta Gokuren arteko borroka ikusten genueneko zirrara hori berreskuratzea eta bizitzari martxa bat jaistea. Modu horretan, etorkizunean, orain ikusten ditugun edukiak txikitan ikusten genituenak bezalako nostalgia eta maitasun handiarekin gogoratuko ditugu, edukiarekin benetako lotura emozional bat sortuz. Hori da, funtsean, istorioak kontatzearen eta kontsumitzearen helburu nagusia, ezta?

Hori bai, dena aldatzen ariko da baina badago zerbait inoiz aldatuko ez dena: Yamcha koitaduaren zortea… Animo, txo, beharko duzu eta.