Antonio sainduen santutegia

Ez dakigu toki honetan noiz egin zuten lehenengo baseliza edo kristauak gurtzera joan zitezkeen tokia. Mendeek aurrera egin ahala, hainbat aldiz berreraiki zuten baseliza hori eta hasieran eraikitako baseliza hura Urkiolako Antonio sainduen santutegi izatera iritsi zen. Biztanlerik gabeko guneetan... zeuden baselizak ezkutaleku moduan erabiltzen zituzten lapurrek eta baseliza horiek erraustea erabaki zen 1784an, Urkiolakoa ez errausteko eskatu zuen ordea, José Colón de Larreategi korrejidoreak eta santutegia XI. mendekoa izan litekeela adierazi zuen.Hasierako eraikin horiei buruz ez dakigu ezer ordea, garai horretan ez zegoen agiririk eta hori dela eta, XVI. mendera arte ez dugu Urkiolako historiaren berri izan, ohar gutxi batzuk baino ez zaizkigu iritsi. XVI. mendera arte gertatutakoaren berririk ez dugu beraz.

Ikuspegia Toki Alaitik. Anboto Gailurrak

Lehenengo agiri horietan ikus dezakegunez, Urkiolan elizaz gain, ospitalea ere bazegoen. Ziurrenez Santiago bidearen bigarren bideari lotuta egon zen Urkiola; Euskadiko kostaldea eta Gipuzkoa eta Bizkaia zeharkatzen zituzten lurrak Gasteizekin eta Araba zeharkatzen zuen bide nagusiarekin lotzen zituen bideari lotuta, hain zuzen ere.

Urkiolako ezkutuan bertan ikus daiteke Santiago bidearekiko lotura; ezkutuan taua eta pertzaz gain, erromesaren maskorra ere agertzen baita.

1625ean hasi ziren Urkiolan tenplu berria eraikitzeko lanetan. Antonio López de Traña izan zen obrak burutzeko arduraduna. Arotzeria Elorrioko Baptista de Orbearen eskuetan utzi zuen López de Trañak berak eta harrilana Martín de Arriluceagaren eskuetan.

1646an egin zen pulpitua Abadiñoko Lebario burdinolan eta urte horretan bertan bedeinkatu zuten eliza berria. Bedeinkatu ondoren ere, obrek eta berrikuntza lanek aurrera jarraitu zuten tenplu berrian. 1653an elizpe berria eraiki zen eta elizpe horri "erromesen klaustroa" deitu zitzaion. 1666an goi aldeko korua egin zen. 1670ean erretaula berria egin zen; Gernikako Juan de Bolialde eta Aramaionako Domingo de Askorbe-Beitiaren diseinua oinarritzat hartuta egin zen erretaula eta Santiago de Castaños bilbotarrak egindako 14 eskultura jarri ziren bertan. Urteek aurrea egin ahala aldare nagusia osatzen joan ziren eta bertan zutabeak jarri zituzten... taila eta zutabe horietako asko santutegiko museoan daude gaur egun.

Durango eta Gasteizetik igaro ondoren, Lekeitio eta Gaztelako lurrak lotzen zituen galtzadaren ondo ondoan dago Urkiola eta hainbat eta hainbat mendetan zehar handik mandazainak, ibiltariak, bidariak etab. nola igarotzen ziren ikusi duen lekuko mutua izan da santutegia.

Geografia eremu bi banatzen dituen harresi naturala da gainera Urkiola eta hori dela eta, lur honen guda-historiari lotuta egon da. Guda zibil horiek, urakanak, ekaitzak eta elurteak direla eta, Urkiolako elizak hainbat arpilatze eta kalte jasan ditu historian zehar.

Konbentzio gudan santutegiak jasan zituen kalteak konpondu nahian lan garrantzitsuak egin ziren 1813 eta 1815 urteen artean.

Paduako San Antonio jaio zelako VI. mendeurrena ospatu zuten 1831n eta haren omenez eliza alboetan lau aldare egin zituzten; Manuel Fermín de Vidaurrek diseinatu eta Otxandioko Vicente de Larrosak eraiki zituen aldare horiek. Lehen guda karlistan elizak jasan zituen kalteak konpondu ziren 1842 eta 1845 artean.

1870ean kanpandorrea egin zen santutegian, Durangoko José de Astarberen proiektua oinarritzat hartuta Juan de Urtiagak egin zuen kanpandorrea eta horixe da antzinako eraikinetik gaur egun bizirik dirauen elementu bakarra. Kanpandorrearen goiko aldean lau eskultura daude, lau ebanjelisten eskulturak hain zuzen ere. Mañariako Carlos Bustinzak egin zituen bi eta gainerako biak Abadiñoko Juan Bautista de Bengoecheak.

1898ko irailaren 15ean Fernández Pireola Vitoria-Gasteizeko artzapezpikuak Urkiolan basilika eraikitzeko asmoa erakutsi zuen. José Mª Basterra eta Madariaga arkitektoari eman zitzaion eliza berriaren proiektua idazteko ardura eta honek Emiliano Amann arkitektoaren laguntzarekin erromaniko berria eta bizantziar estiloan oinarritutako eliza egin zuen. Inguru horretan elizkizunik gabe ez geratzeko eliza zaharra zegoen moduan utzi zuten eta eliza berriaren zimenduak jartzen hasi ziren.

1899ko ekainaren 13an San Antonio egunean bedeinkatu zuen artzapezpiku jaunak santutegi berriaren lehen harria. 1914an bukatu zen elizaren lehen zatia. 1915ean Prudencio Mellok eraikitako zatia bedeinkatu zuen Gasteizko artzapezpikuak. 1928an bigarren fasea bukatu eta eliza zaharra erraustu zuten. Ekonomia krisiaren eraginez moteldu egin ziren eliza eraikitzeko lanak. 1931n José Mª Basterrak aldarea eraiki zuen eta 1933ko abuztuaren 27an Mateo Múgica artzapezpikuak basilika berria kontsagratu zuen. Guda dela eta, obrak bertan behera geratu ziren. 1948an santutegia parrokia bilakatu zen.

1970an Euskal elizbarrutiko misioek hartu zuten santutegiaren ardura eta horri esker santutegiak berriz ere indarra hartu zuen. Hainbat proiekturen bidez aldatu egin zen tenpluaren barrualdea eta horri esker fededunentzako esparru erabilgarria egin zuten. Aldarea zegoen tokian korua jarri zen 1973an eta aldarea iparralderantz begira jarri zen. 1997an elizkizunak burutzeko esparruan mosaiko zoragarria eta beirateak jarri zituzten. José Mª Muñozek diseinatu eta Pelli misiolariak eta haren kideek egin zituzten mosaikoa eta beiratea horretarako Urkiolan bertan prestatutako tailerrean. Horrekin bukatutzat eman da historiaren gora beherak direla eta, erdi eraikita geratu zen basilika . Urkiolako Antonio sainduen santutegia beraz, hondakin erromantiko eta bizirik dirauen elizaren -behin eta berriz aldatu den elizaren- arteko eraikina dela esan dezakegu.