Kutxari buelta ematean, berehala ikusten duzu: labirinto bat. “Lagun iezaiozu erletxoari bere erlauntzera heltzen”, jartzen du enuntziatuan. Momentu horretan gosea burutik joaten zaizu, sabelak jada ez dizu zaratarik egiten eta birritan pentsatu gabe, arkatz baten bila altxatzen zara erle koitaduari etxerako bidea aurkitzen laguntzeko. Heroia izango zara, argi duzu.

Lehen lerroa marraztean, zure lehen itopuntua aurkitzen duzu. A ze pena, berriz hasi beharko duzu. Ez duzu amore ematen, badakizu zure helburua lortuko duzula. Beste lerro bat marrazten duzu, ondoren beste bat, beste bat… inora eraman ez zaituzten 5 lerroren ostean, erlauntzako atearekin bat egiten duen bidea marrazten duzu. Ebatzi duzu labirintoa! Orain, gosaltzera, ordua da eta.

PIXKA BAT KUANTIKOAGOA, MESEDEZ

Agian galdetuko duzu zergatik egin dugun denboran atzera aldizkariaren gai orokorra “kuantika” denean, baina, sinets iezaguzu, egin dugun horrek zentzua du eta. Labirintoaren adibidearekin, partikula subatomikoek nola funtzionatzen duten erakusten duen metafora bat egin dezakegu. Horrek fisika kuantikoa betidanik ezagutu dugun eta gure munduak nola funtzionatzen duen azaltzen digun fisika klasikoarekin alderatzeko aukera ematen digu. Newton eta burura erori zitzaion sagarraren adibide horren antzera, alegia.

Adibide hau asko erabiltzen da fisika kuantikoa modu erraz eta ulergarrian azaltzeko, izan ere, protagonistak partikulak direnez eta hauek ez dituztenez fisika klasikoaren jarraibideak jarraitzen, askotan zaila egiten zaigu gai horretara hurbiltzea, ez baitugu ulertzen zenbaterainoko korapilatsuak eta desberdinak diren bere oinarriak eta arauak.

Lau urterekin erletxoari bere etxerako bidea erakusten ari zinenean, fisika klasikoaren baliokidea egiten ari zinen. Arkatza esku artean hartuz, bide ezberdinak zeharka zenitzakeen zure helburua lortu arte; kasu horretan, labirintoaren amaiera aurkitu arte. Zerealen kutxako labirintoak ebazteak ez luke arazo handirik eman beharko, gutxi gorabehera 10 bat bide izango lituzkeelako. 10.000 irteerako labirinto bat ebazteko, ordea, lan eta ahalegin handia egin beharko genuke erlauntzara heldu ahal izateko. Eta, hala ere, bizitza oso bat beharko genuke seguruenetik.

Horrelako egoera batean da garrantzitsua fisika kuantikoa: partikulek beste modu batera funtzionatzen dutenez, ez genuke bide guztietatik banan-banan joan beharko. Horren ordez, bide guztietatik aldi berean bidaiatu ahal izango genuke irteera aurkitu arte, gure zeregina, fisika klasikoarekin baino mila aldiz lehenago bukatuz.

ERLE AHALGUZTIDUN BAT?

Nola da hori posible? Ez, erlea ezin daiteke erle txikiagotan zatitu, ezta labirintoaren gainetik hegan egin ere, eta beste erleek ez diote burrunbarik egiten non dauden salatzeko. Kasu honetan, erle hori partikula subatomiko bat izango litzateke, eta, horren ondorioz, fisika kuantikoaren legeetara loturik egongo litzateke.

Nahiz eta fisika kuantikoak arau eta printzipio asko izan, kasu honetan gehien interesatzen zaiguna gainezarpenaren printzipioa da. Teoria honek dionez, partikulak (elektroi bat edo fotoi bat, esate baterako), hainbat egoera eta lekutan daude aldi berean behatuak izan arte. Shrödinger-en katua ezagun egiten al zaizue? Printzipioz, gauza bera izango litzateke. Kutxa barruan dagoena behatu arte, ez dakigu barruan dagoen katua bizirik edo hilik dagoen. Kutxa zabaltzean (norbaitek behatzen duenean), ordea, badakigu bi egoera horietako zeinetan dagoen katua. Fisika kuantikoari dagokionean, zalantzarik gabe, hori guztia askoz ere konplexuagoa da, izan ere, partikulei buruz hitz egiten ari gara, eta, esan bezala, horiek ez dute zerikusirik fisika klasikoarekin. Arrazoi horrengatik, gure erletxoa, gainezarpen printzipioa eta korapilatze kuantikoari esker, bide guztiak momentu berean zeharkatzeko gai izango litzateke, fisika klasikoaren aurrean abantaila handia lortuz eta, seguraski, arkatz pare bat aurreztuz.

ONGI ETORRI ERLAUNTZARA

Labirintoarena soilik hain pil-pilean dagoen arlo kuantiko honetara hurbilketa bat egiteko analogia da, eta, erakusten digu, batzuetan fisika kuantikoak burutik pasa ere egiten ez zaizkigun gauzak lortzeko aukera ematen digula. Inoiz pentsatuko al zenuke labirintoaren arazoa ebazteko “bide guztietatik aldi berean bidaiatu” botoiari sakatzeko aukera izango zenuela?

Imajinatu 4 urteko zure buruari esatea zure ibilbidea arkatzarekin berregiteko borragoma erabili beharrean, gainjartze eta korapilatze printzipioak erabil ditzakezula bide guztiak batera egiteko eta erlauntzara segundo batean baino gutxiagoan heltzeko.

“A zer nolako abiadura daraman erletxo kuantikoak”.