TEKNOLOGIA: NIRE AMONARENTZAT ETA NIRETZAT

Enpresa pribatuak eta Administrazio Publikoa sar ditzakegu poltsa horretan. Zer da ordea, zehazki, zerbitzuak digitalizatzea? Errealitate bat -zerbitzu bat, gehienetan- baliabide batetik beste batera lekualdatzeari deritzo. Egin beharrekoa da, mundu guztia horretan baitabil. Dena digitalizatuz gero, ez da inolako arazorik sortuko, denok eskuratu ahal izango dugulako behar dugun hori. Horrela al da hori, ordea?

Ez, ez da horrela. Errealitate horren lekualdatzea egoki egin ezean, jendea atzean geratzen da. Zergatik? Errealitatean, zerbitzuen digitalizazio prozesua ez delako guztientzako eskuragarria.

Honen inguruan hitz egin nahi izan dugu Jose Pajaresekin, FJORDeko (Accenture Song-eko diseinu estudioko) zuzendari eta diseinu erabilgarrian aditua denarekin. Bera da mundu guztiarekin klik egiten duten erremintak sortzearen ordezkari; bera da burdinez betetako mundu batean, dena oso pragmatikoa, teknikoa eta teknologikoa den horretan, txori eta loreen presentzia aldarrikatzen duena, lanaren parte enpatiko eta sentikorrena. Horregatik nahi genuen gai honi buruz duen iritzia ematea.

Baina… agian azkarregi goaz. Egin dezagun pixka bat atzera. Zer da aurretik aipatutako diseinu erabilgarri hori? Oso labur esanda, diseinu mota hau, teknologian batez ere, inor atzean ez uztean datza. Helburua da edozein pertsonak, bere jatorria, desgaitasuna, eskolatze-maila edo adina -besteak beste- kontutan hartu gabe, egin beharreko hori modu erraz eta argian egitea lortzea. Adibide batzuekin azalduko dugu: diseinu mota horren helburua da zure aitonak bankuan zenbat diru duen jakitea etxetik irten gabe, edo beste herrialde batetik etorri den emakume batek hemen lana lortzeko bete behar duen orrialdea nekerik gabe eskuratzea.

Diseinu erabilgarria, gizarteak inor atzean utzi gabe aurrera jarraitzeko duen giltza da.

INKLUSIOA SORTZEN DU TEKNOLOGIAK, BAINA BAITA BAZTERKETA ERE

Nahiz eta ideia oso ona den, diseinu erabilgarriaren errealitatea utopia horretatik urrun dago. Gaur egun, inork ez du bulegoetara joan beharrik paper, ziurtagiri edo bestelako agiri baten beharrean badago; mundu guztiak izan duen digitalizatzeko beharragatik gertatu da hori. Paperean dagoena hodeira mugitzea oso ideia ona da mundu guztiak behar duena eskuragarri izan dezan. Hala ere, digitalizazio hori burutzeko modua ez da egokiena izan. Izan ere, behar dugun guztia bertan dago, bai, baina berez handik nabigatzea prozesu zaila eta neketsua bada edozeinentzat are zailagoa da baztertze arriskuan dauden pertsonentzat.

Zerbitzuak digitalizatzeko orduan hiru joera ikusten ditu Pajaresek. Lehenari eskaner-filosofia izena jarri dio, eta azaltzen duenez, izen hori eman dio dokumentuak paperean idatzita dauden moduan (testu eta diseinuan aldaketarik egin gabe) eramaten direlako Internetera. Horrek, ordea, formularioan dauden akatsak formatu digital batera eramatea baino ez du eragiten, horrela, nahasketa handiagoa eragiten da. Pajaresen ustetan, batzuetan enpatia falta zaigu. Enpatia falta horrek eta behar duen jendearekin komunikazio falta bat izateak, oso oinarrizkoak eta aldi berean oso larriak diren akatsak sortzea eragiten du. Honen adibide izan daiteke, mugikorra erabiltzen duen eta datu gutxi dituen pertsona batentzat soilik ordenagailuetarako balio duen soluzio bat sortzea. Hanka-sartze hauek jendea ikusezin bihurtzea eragiten dute, hauen buruetan frustrazio sentsazio izugarria sortuz.

Bigarren arazoa digitalizatzean bertan datza. Pajaresen esanetan, dena digitalizatzeko joera pil-pilean dago gaur egun, soilik digitalizatu behar delako, ez dira konturatzen zein puntura arte den erabilgarria Interneten jartzen ari direna edo jendeak zer beharrizan dituen. Horren adibide da, Pajaresek “App Factory” deitu duen fenomenoa: web-orri guztiak aplikazio bilakatzeko joera. Batzuetan, entitateek ez dituzte aurreikuspen app bat garatzeko beharrezkoak diren arrazoiak, sarri eskariaren eta ekoizpenaren abiaduraren ondorioz: zergatik garatu, zertarako, nor izango da hartzailea, eta abar. Ondorioz, askotan baliagarriak ez diren app-ekin bukatzen dute.

Pajaresek aipatzen duen hirugarren eta azken arazoa, faktore ekonomikoa da. Zoritxarrez, faktore horrek garrantzi handiagoa izan du azken urteotan, mundu guztiarentzat eskuragarriak diren diseinuak sortzearen kaltetan. Orokorrean, erakundeek “alferrekotzat” jotzen dituzten kostuak murrizten dira eta, orduan, kontsumitzaileen esperientzia kaltetzen da. Bankuak dira horren adibide argi bat. Zergatik ari dira egunetik egunera, bankuetako sukurtsalak ixten? Nola azaldu diezaiokegu 80 urteko emakume bati, azken 60 urteetan beti gauza berberak egin dituenari, orain ezin dezakeela horrela egin? Ohiturak aldatu eta aplikazio bat erabili behar duela? Agian, pertsona horrek telefono mugikorrik edo ordenagailu eramangarririk ere ez dauka.

DISEINU ERABILGARRI BATEN ALDEKO ESKULIBURUA

Arazoa dagoen leku orotan, konponbidea aurki dezakegu. Pajaresen arabera, arazo hauek saihesteko hainbat gauza hartu behar dira kontuan. Jakin nahi al duzu zein modutara eratu daitekeen inor atzean uzten ez duen diseinu erabilgarria?

Lehenik eta behin, eta agian ezaugarri garrantzitsuena, enpatia da. Gogoratzen duzu aurretik esandakoa? Txori eta loreez esandakoa? “Live, Laugh, Love” filosofia badirudi ere, besteen azalean jartzeak zure diseinu-beharren ikuspegia erabat aldatzen du. Gainera, diseinatzeko orduan enpatia sentimendu hori ez badaukazu, jendea minduta eta irainduta sentitu daiteke. Horren adibide da “Soy mayor, no idiota” mugimendua. Valentzian sortutako protesta hau, eten teknologikoak eragindako ezberdintasunak salatzeko helburuarekin sortu zen. Hasi eta denbora gutxira, salaketak 350.000 sinadura lortu zituen, mundu digitalak eta komunikatzeko erabilitako diseinuak dituen gabeziak agerian utziz. Mugimendu horren ardatza bankuak ziren, faktore ekonomikoa gailendu baitzuten enpatiaren kaltetan.

Mugimendua hain entzutetsua izateak beste eztabaida sozial bat ekarri du diseinu erabilgarriaren inguruan: ospeak enpresengan duen garrantzia.

Pajaresek diseinu erabilgarria lortzeko aipatzen duen bigarren aholkua, diseinatzeko orduan inklusiboa izatea da. Bi eratara lortu daiteke inklusio hori: lehenengoa, diseinu-taldean baztertze arriskuan dagoen kolektiboko pertsona bat edo gehiago izatea, horrela, prozesuan zehar aurkitzen diren arazoak enpresa barruan aztertu ahal izango dira; kolektibo horiek kontuan hartzeko beste aukera kanpokoei aholkua eskatzea da, proiektuarekin zerikusirik ez duten pertsonei aholkua eskatuz gero zuzenean azaldu ahal izango dute gure diseinuak arazorik eman dioten eta arazo horiek zein izan diren. Kasu horretan, legeak jarritako arauak betetzeaz gainera, diseinatzaile hobeak izango gara eta produktu hobea lortuko dugu.

Hurrengo urratsa, aurretik aipatutako legea ongi ikastea da. 2018ko iraileko legea (BOE, 1112/2018 Errege Dekretua), web-orrialdeen diseinua, eraketa, mantentzea eta eguneratzea arautzen dituena. Europako Parlamentuaren Zuzentarauaren (2016/2102 EB Zuzentaraua) egokitzapena da Espainiarako. Bietan jasotzen da diseinu erabilgarria eta inklusioa garrantzitsuak direla. Gauzak onera aldatzeko sortutako legeak dira. Batzuetan ez da nahikoa soilik gu bezalako pertsonek aldaketa honen aldarrikapena egitea, legeak bere ekarpena egin beharra du. Hauek ditugu Zuzentarau horretan aurkitu ditzakegun arauen adibide batzuk:

• Audioek eta bideoek azpitituluak eta transkripzioak izan beharko dituzte.
• Elementu grafiko guztiek testu deskriptiboa eduki beharko dute
• Web-orrialdeen edo aplikazioen egitura argia eta ordenatua izan beharko dute.
• Web-orrialdean ibiltzeko hainbat aukera egon beharko dira: ahots bidez, sagua erabiliz, teklatu bidez, etab.
• Testuaren kolorea eta web-orrialdearen atzealdea kontrastatuta egon beharko dira.

Gainera, nahiz eta orain arte arautua ez izan, 2022tik aurrera enpresa pribatuen jarduera ere lege bidez arautuko da. Orain arte, legea soilik hartzen zituen administrazio publikoak, dirulaguntzak jasotzen dituzten enpresa pribatuak eta proiektu publikoetan lan egiten duten enpresa pribatuak.

Pajaresen azken aholkua diseinatzailearekin berarekin dauka zerikusia. Izan ere, orain arte ikusitako guztiak, askotan, enpresako buruzagien eta goi-karguen onespena behar dute aurrera jarraitzeko. Nagusiak ontzat ematen ez badu, ez da ezer egingo. Ala agian bai? Diseinatzaile moduan, erabilgarritasuna kontutan izatea oinarri-oinarrian izan beharko genuke. Eztabaida bultzatzea, ikertzea edota erabiltzaileekin testak egitea dira aipatutakoak aurrera ateratzeko aukeretako batzuk.

MUNDU ASKOZ INKLUSIBOAGOA DISEINATZEN

Begien bistakoa da teknologiak baztertze-arriskuan dagoen jendearengatik egin duen gehiena oso positiboa izan dela. Ikustea besterik ez daukagu: gaur egun, egunkari digitalei eta pantailak irakurtzeko teknologiari esker, desgaitasun bisuala duen jendeak pantailairakurgailuei esker egunkaria irakur dezake, eta entzuteko desgaitasuna duen jendeak, belarriaren mekanismoari zubia egin eta, kokleako inplante bati esker, inguruan gertatzen ari dena entzuteko aukera du.

Hala ere, nahiz eta aurrerapen handiak lortu ditugun, Pajaresen ustez, asko geratzen da egiteko. Lehenik eta behin, legeak aurrera egin behar duela adierazi du, guk ere aurrera egiten baitugu. Bestalde, gizarte moduan, enpatia eta apaltasun sentimendu hori aurrera atera beharra dugu. Nahiz eta Aznarren “zuk esango didazu ardo kopa edan behar dudan edo ez?” filosofia gaur egungo gizartean nahiko hedatuta dagoen, hausnarketa eta kontzientziazio gehiago lortu beharra daukagu, emakumeen eskubideekin edo generoindarkeriarekin egiten ari garen bezala, gauzak aldatzeko moduko kontzientziazioa sortu ahal izateko.

Izan ere, diseinu eskuragarri bat edozeinentzat da baliogarria: etorkinentzat, desgaituentzat, nagusientzat, letragabeentzat edo zuretzat. Egia esan, inor atzean ez geratzeko moduan diseinatzen denean, hobeto diseinatzen dugu.

Ea horrela, txori eta loreen iraultzak behar besteko garrantzia lortzen duen burdinez betetako mundu honetan barneratzeko.