Baina ezin dugu uso ez izatea aitzakiatzat hartu. Zerbaiten zain al gaude? Gaur egun, 2023. urtean, ikusmen-desgaitasuna duten pertsonek ezin dute ETBko westernez gozatu, estatu mailan ematen den publizitatearen % 1a baino ez dago egokituta (zorte pixka batekin), eta autismoa duen eta argiarekiko edo soinuarekiko hipersentikorra den norbait ezin da joan Fito y Fitipaldisen kontzertu batera.

Hala ere, burdina arian-arian zehetzen dela diote hortik, eta, esan dezakegu, burdina lortzeko prozesu hori, hau da, desgaitasuna duen jendea zenbait hedabideren bitartez gizarteratzeko prozesu hori, pitinka-pitinka badoala aurrera.

TELEBISTA, TRADIZIONALA ETA BERRIA

Ondo iruditzen bazaizue, gaur egun jada baliabide tradizionaltzat ezagutzen dugun telebistarekin hasiko gara. Nahiz eta telebista ikusleak galtzen ari den gaur egun (Barlovento Comunicación kontseilarien arabera, estatuan, egunean ordu eta erdi ematen du pertsona bakoitzak telebistaren aurrean, hots, zifra baxuena 1992tik), legeari dagokionez, inoiz baino irisgarriagoa da ikusteko eta entzuteko arazoak dituzten biztanleentzat. Ikus-entzunezko komunikazioaren lege orokorraren arabera, kate publikoek ematen duten edukiaren % 90ak azpitituluak izan behar ditu, eta estatu- zein erkidego-estaldura duten kateen azpitituluen ehunekoa % 75koa da. Horrez gain, edozein katetan ematen den edukiak astean 10 orduz autodeskripzioa izan behar du, gutxienez, eta, astean bi orduz, gutxienez, edukiarekin batera zeinu-hizkuntza eskaini behar da.

Telebistan ematen den edukia, ordea, batzuetan ez da egokia izaten, nahiz eta aipatutako moduan, moldatuta egon. Facilito GKEak identifikatu duen bezala, adimen-desgaitasuna duten erabiltzaileek arazoak izan ditzakete telebistan ematen den edukia kontsumitzeko orduan. Horren ondorioz, horientzat egokitutako telebista-kate bat sortzea pentsatu zuten: webgune baten bitartez (baita YouTube, Facebook eta Instagram bidez ere), eduki egokituak, entretenigarriak eta hezigarriak eskaintzen dituzte behar dituen ororentzat.

Azken urteotan, gainera, zenbait hedabide lekua egiten joan dira hedabide tradizionalen artean. Horietako bat Twitch da: pandemia-garaian hazkunde izugarria izan zuen, eta edozeinek bere etxetik eta baliabide gutxirekin edukia sortzeko aukera ematen du. 2022ko Gabon Zahar gauean, adibidez, telebista-kate handi guztiek egin ez zuten zerbait lortu zuen Ibai Llanosek bere katean: zioten guztia zeinu-hizkuntzan interpretatzen zuen norbait izatea. Sare sozialetan asko goraipatu zen ekintza honek, Ramón García eta Anne Igartiburu (Aupa Bilbo) izan zituen lagun, eta ia milioi erdi ikusle batu zituen kanpaien orduan (nahiz eta, batez bestez, 170.000 ikusle izan zituen). Zer pentsatua ematen du.

SARE SOZIALAK ETA HORIEK ESKAINTZEN DUTEN GUZTIA

Sare sozialek ere badute zeresana gai honetan, izan ere, orokorrean, bideoek azpititulu automatikoak izaten dituzte. Halaber, irudietan ALT jartzen duen botoitxo bat izaten da eta, sakatuz gero, irudiak deskribatzen ditu. Kasu batzuetan, irudi bat igotzerakoan, erabiltzaileak berak idatzi behar izaten du ALT horretan agertuko den testua, eta nahiz eta hori lana izan, oso lagungarria izango da ikusmen-arazoak dituen edozeinentzat, modu horretan, pantaila irakurgailuek irudia deskribatu ahal izango baitute.

Tresna horiez gainera, sare sozialek eskaintzen diguten alderdi ederrenetako bat errepresentazioa da. Influencer-fenomenoak janari- eta arropa-argazkiekin buruko min ugari eragin dizkigun arren, alde polit eta garrantzitsu bat ere badu: errepresentazioa eta ikusgarritasuna. Horien alde egiten du lan bere burua “aniztasun funtzionalaren dibulgatzailetzat” deskribatzen duen Inazio Nievak. Inaziok, bere eguneroko argazkiak igotzeaz gainera, galderei erantzuten die (askotan, garun-paralisiaren ingurukoei), burutik pasatzen zaizkion pentsamenduak aditzera ematen ditu, istorioak kontatzen ditu eta aktibismoa egiten du. Eta Inaziori bezalaxe, beste askori ere beren plataformak laguntzeko erabiltzea bururatu zaie: Cisco Garve, Marta Bustos edo Patrifashion dira horren adibide batzuk. Biziki gomendatzen dizuegu haien sare sozialak kuxkuxeatzea!

ZINEMA ETA TELESAILAK, XXI. MENDEKO OINARRIAK

Errepresentazioari buruz ari garenean ezin dugu ahaztu gure gizartearen oinarri diren zinema eta telesailen mundua. Esanguratsua da, gainera, munduko film ezagunenetako bateko protagonista desgaitasuna duen pertsonaia bat izatea. Ezaguna egiten al zaizu honako esaldi hau?:

“Bizitza bonboi-kaxa bat bezalakoa da, inoiz ez dakizu zer egokituko zaizun”

. Bai, noski! Forrest Gumpi buruz ari gara, adimen-desgaitasuna eta oztopo ugari izan arren, lortu nahi duen guztia lortzen duen pertsonaiari buruz.

Azken aldian desgaitasuna duten pertsonaiak protagonista dituzten gero eta istorio gehiago ikus ditzakegu. Special (Netflix, 2019) izeneko telesailak Ryanen bizitza kontatzen du, hots, garun-paralisiarekin bizi den mutiko gazte homosexual batena. Ryan O’Connell da sortzailea eta protagonista, eta pertsonaia bere bizitza errealean oinarriturik dago. CODA (2021) filmeko protagonista bere familian entzuteko ahalmena duen pertsona bakarra da. Horrez gain, Oscar saria irabazi duen lehen pertsona gorra da Troy Kotsur. Zinemako film arrakastatsuenek, hala nola Marvel faktoriak, superheroi gor bat du bere istorioetan: Lauren Ridloffek Eternals (2021) filmean interpretatzen duen Makkari.

Protagonistak izan ez arren, Pixarren Toy Story 4 filmean adibide txiki asko aurki ditzakegu, hala nola jolasean ari den umetxoetako batek kokleako inplante bat eramatea. Adibide txikia izan arren, asko hitz egin zen horri buruz eta hainbat haurrek lehen aldiz ikusi zuten beren burua pantailan islatuta.

Errepresentazioa garrantzitsua den arren, pantailaren aurrean daudenak pertsonaia horiez gozatzeko gauza ez badira, ez du askorako balioko. La Barraca del Cinek eta antzeko proiektuek, Madrilgo Carlos III unibertsitatearekin batera, eskubide hori aldarrikatzen dute, alegia, zinema eta kultura edozeini hurbiltzea, herri txikiak berriro ere kulturaren erdigunean jartzea. Cinema Paradison (1988) bezala, zinema guztien eskura jartzea, funtsean. Ikusleek azpitituluez eta auto-deskripzioaz goza dezakete telefono mugikorrak erabiliz, ikusteko prozesuan oztoporik sortu gabe. Zenbait ikuskizunetan, zeinu-hizkuntzan aritzen den interpreteren bat ere izan dute.

MUSIKA ETA DANTZAN JARRAITZEKO ESKUBIDEA

Entretenimenduari buruz ari garenez, komeni da musika ere aipatzea. Ba al dakizue nola entzun dezakeen kontzertu bat entzumena galdu duen norbaitek? Nola ikus dezakeen agertokian gertatzen ari dena ikusmena galdu duen norbaitek?

Music For All fundazioak kontzertuak irisgarriak izan daitezen egiten du lan eta galdera horiei erantzuten saiatzen da. Entzumen-arazoak dituztenentzat, adibidez, musikaren erritmoan dar-dar egiten duten txaleko batzuk probatu dituzte. Horiei esker, musika, entzun beharrean, sentitu egin daiteke, entzumena erabili ordez, ukimenaren erabiliz. Horrez gain, audifonoak erabiltzen dituzten pertsonei zuzendutako begizta magnetikoko sistemak ere erabiltzen dituzte. Horiei esker, audifonoetatik soinu garbia sartzen da, inguruko zarata desagerrarazita eta bolumen egokian. Zeinu-hizkuntzako interpreteak ere izan ohi dituzte agertokian eta hori izan ohi da kanten hitzak eta artistak esandakoak interpretatzearen arduraduna. Azken hori Rozalén artista famatuak ere egin ohi du; hain zuzen ere, 2011an kasualitate batek batu zituen artista eta bere interpretea, Beatriz Romero, eta kanta bat batera “abestu” ondoren, haiek diotenez, beti egongo dira elkarrekin agertokietan. Ederra, ezta?

MUSEOAK, HARRO EGOTEKO MODUKO ZERBAIT

Amaitzeko, gure kulturaren parte den beste ezaugarri bati buruz arituko gara, hots, museoez, harro egoteko moduko arrazoi batengatik, gainera. Izan ere, Bizkaian, oztopoak (bisualak, entzumenezkoak eta arkitektonikoak) desagerrarazi dituen estatuko lehen museoa daukagu: Guggenheim Bilbao Museoa. 2003. urtean AENORrek ziurtagiri bat eman zion museoari, mundu osoaren aurrean ziurtatzen zuena museoa guztiz irisgarria zela desgaitasunen bat zuen jendearentzat.

Bilboko Arte Ederren Museoak ere aurrerapenak egin ditu “Ukitzeko artea” deritzon ekimenarekin. Ikusmen-arazoak dituen norbaitentzat oso zaila izan daiteke artelan bat ulertzea, hori argi dago. Argi dago, halaber, El Grecoren Deikundea lana ezin dugula esku hutsez ukitu. Horregatik, 2012az geroztik, museoak artelanen kopiak sortu ditu, behar duen jendeak artelanak ukitu ahal izateko, eta pintzelkada txikienak ere hatz puntekin sentitu ahal izateko.

Gizakienganako fede handiagoa izaten laguntzen diguten kasu horiek irakurri ostean, esan dezakegu, une honetan beleak garen arren, uso bihurtzeko bidean gaudela. Ingurukoen beharrak aztertzen baditugu, behar dutenei ahotsa ematen badiegu eta prozesu guztietan orain arte kanpoan geratu direnak lantaldeetan sartzen baditugu, beleen kolore beltza atzean utziko dugu, eta arin eta ondo hegan egiten lagunduko diguten hegoak haziko ditugu.