Haitza

Kareharria dugu euskal-kantauriar mendiek osatzen duten uri inguru hauetako paisaiaren ezaugarririk bitxienetakoak, eta kontuan hartu behar dugu lurralde garrantzizkoa hartzen dutela horrelako formazioek Gorbeia aldean. Naturaren eta paisaiaren ikuspuntutik, interesgarrienetarikoak gertatzen diren kareharrizko malkarrak aurki ditzakegu bertan.

Kareharriak prezipitazioen poderioz pairatzen duen erosioak eta kanpoko gainerako faktoreek era karstikoko katalogo osoaren agerpena izan dute emaitza: lapiazak, dolinak, kobazuloak, irtenguneak, leizeak eta arrailak, aniztasun ekologiko izugarria ekarri izana delarik horien fruitu.

Itxinako kareharrizko hormen pitzaduretan, eta gehien bat Aldaminekoetan, lurralde honetan arrotz diren landareak hazten dira eta batzuk endemikoak ere badira euskal mendietan eta Pirinioetan. Adibide gisa aipa ditzakegu ondorengoak: Draba dedeana, Dethawia tenuifolioa, Pulsatilla alchimilloides, Pimpinela siifolioa edo Verónica ponae besteak beste direla.

Orokorrean oso arruntak dira iratzeak giro hauetan guztietan: Asplenium trichomanes eta A. ruta-muraria motetakoak ugaltzen dira bertan, goi mailako beste belar batzuekin batera: Teucrium pyrenaicum, Sedum dasphylum, Hepatica nobilis edo Arabis alpina. Amildegi ezkoen oinean eta materia organikoa metatzen deneko dolinen hondoan, megaforbioen komunitateak, pagadiaren barruko aldea aberasten duten belar tankerako landareak hazten dira.

Megaforbioek oso garapen-maiñla altua erdietsi dute Itxinako dolinetan.

Gorbeiako mendialdean haitz handiak izatean, nabarmen gehitu da bertako fauna-aniztasun orokorra. Heldu ezineko harkaitzak izatearen abantailei gehien zor diotenak hegaztiak dira. Espezie-kopuru handiak aurkitu izan du bertan toki egokia habiak egiteko edo aterpe bila aritu izan denetan.

Erlaitzik urrunduenetan hazten dituzte beren kumeak belatz handiak edo belatzak eta moko horidun eta moko gorridun belatxingek, taldeka doazelarik hegan sastrakadien eta mendi-larretan gainetik. Belatz handia da ezaugarri nagusi bilakatu den harrapari sedentarioa. Harrapakin ohikoen artean, mazizoko basoen eta sastrakadien gainean hegaz ibili ohi diren hegaztiak daude.

Beleentzako baldintza apartekoak ematen dira haitzetan. Badira bertan erlaitz babestu eta heldu ezinetan kumeak bakardadean hazten dituzten bele-bikoteak. Bertan ezarri ohi dituzte arras xumeak izaten diren habiak.

Haitzetako zuloetan eta hutsuneetan, batez ere Itxinakoetan, egoten dira saguzarrak, dela lotaldian murgildurik, dela kumeak hazten. Horiexek ditugu lurralde honetako animaliarik ezezagunenak eta diskretuak.

Gaur egun, inoiz baino dentsitate baxuagoa ematen da espezie honi dagokionean. Intsektiziden ugalpenaren ondorioa izan da, nonbait, Europako taldeen murrizketa nabarmena XX. mendearen azken urteetanHala ere, karstean zentsatu diren espezieen kopurua harrigarri altua da. Saguzar arruntak, arratoi-jale handiak, Nattererekoak, basokoak eta belarri hautsiak osatuta dago, errinolofo handiarekin eta txikiarekin batera.

Lapiazetan eta harritzetan errazx aurkituko dugu haitzetako sugandila. Giro ezberdinak daude Itxinako haitzean, mendi-larreetatik hasi eta zuhaitz anitzeko tokietaraino dolinetan eta barruko ibarbideetan. Megaforbioen belardiak aurkituko ditugu berorien hondoan. Urtaroen arabera eratzen diren putzuetan edota iturrien ertzetan, berriz, goroldioa eta hepatikoak ugari direneko toki heze txikiak eratzen dira, eta berezuju oparoa izaten da bertan aniztasuna.

Horiek guztiak horrela izaki, benetan da Itxinako fauna oparoa eta anitza. Basoetakoak izaten diren espezieek osatuta dago, muxar urdina aurkituko dugularik, eta aldian behin katajineta, lepazuria, azkonarra, basakatua eta azeria bertaratuko dira. Erbiak ere aurkitzen ditu paraje hauetan hain gogoko dituen atsegina eta babestokiak.

Basurdea, ordea, nekez ikusi ahal izango dugu toki hauetan, eta oreina ere ez da haitzetara sartuko. Mendialde honetan iturri gutxi izaten denez, ugaldu egiten dira bertan uhandrea eta igel gorria.