itzuli

Hosto galkorreko basoak izan ziren Gorbeia guztiko jatorrizko landaredia osatu zutenak duela 6.500 urte inguru. Ordura arte, horrelako basoak estaltzen duen lurralde osoa, haitzak eta harritzak, toki hezeak eta lur txiroagoa zuten lekuak izan ezik.

Garai hartatik gora, euskal mendian antzina biziz zirenek lotsor ekin zioten artzaintzari eta basoetako zuhaitzak mozten eta su ematen hasi ziren, ganaduarentzako larreak sorrarazteko xedearekin. Hala ere, geroago (XVI-XIX. mendeetan) urrituko ziren benetan basoak, nabigaziotik eratorritako (gerrak, esplorazioa, merkataritza eta arrantza) eta burdingintzaren beharrizanen ondorioz gehien bat.

XX. mendean zehar espezie exotikoak eta bertakoak erabilita birlandaketa sakona gauzatu zen, eta Gorbeiako Atlantiko aldeko isurialdeari eragin zion batik bat.

Gaur egun, hosto galkorreko masa autoktonoek hartzen duten azalerak lurraldearen 9.470 hektarea inguru estaltzen ditu, hau da, zuhaitzez hornitutako azaleraren %65 gutxi gorabehera. Hedadura dela kausa, honako hauek azpimarra genitzake masa horien artean: Haritz Kanduduna (780 hektarea) eta Ametz-Haritza (2.226 hektarea) eta, denen gainetik, pagadiak, ia 6.000 hektareak betetzen baitituzte.

Pagadiek gibeleratze-prozesu latza pairatu izan dute Gorbeia aldeko Bizkaiko aldean. Sintxitako trokan, Baia ibaiaren sorburuan eta Itxinako karstean baino ez dira gordetzen tamainagatik aintzat hartzeko modukoak diren pago multzoak. Gainerako pagadiak basotxo txikiak besterik ez dira, birsortzea eragozten duen artzaintzak bertan utzitako lorratzaren ondorioz, artatzeko arazo latzak dituztenak.

Arabako isurialdean, ordea, azalera zabala betetzen dute pagadiek. Altube ibaiaren burualdean garatzen den baso ederra nabarmentzen da, Baia ibaiaren eskuineko alderaino ailegatzen diren bere 2.000 hektareekin.

Oso baso soilak direlako bereizten dira pagadiak. Baso-azpia apenas dagoen garaturik bertan, eta espezie bakan batzuek osatzen dute. Belar-geruzarik, berriz, ia ez dago. Pagoak oso mardulak izatearen ondorio da hori, beren adarrek eta hostoek argia sartzea ia erabat eragozten baitute. Horren ondorioz, nekez haziko dira bestelako landareak estalki honen pean.

Gorbeiako pagadi batera joz gero, maizen aurkituko duguna izango da pagoz osaturiko espezie bakarreko basoa, gorosti urri batzuekin (Ilex aquifolium) eta ahabi-mulu zenbaitekin (Vaccinum myrtillus). Lurrean ez da ia landarerik izango, eta orbelak estalita egongo da. Une soiletan eta mugetan, ordea, zuhaixkek osatutako landaredi anitzagoa aurkituko dugu, elorri zuriz (Crataegus monogyna), zuhaitz-txilarrez (Erica arborea), sasiz (Rubus glandulosus) eta iratze arruntez (Pteridium aquilinum).

Hariztiak, oro har, pagadiak baino anitzagoak eta konplexuagoak izaten dira eta pagoak baino altuera gutxiagoko tokietan garatzen dira. Ematen zaien erabileraren eta heldutasun-mailaren araberakoa izango da itxura, baina gehienetan honelako basoen erdia inguru estali ohi duen zuhaixka-geruza batek lagunduta agertzen dira.

Honelako geruzek ondorengoek osatuko dute: txilarrek (Erica vagans, Calluna vulgaris, etc.), oteek (Ulex gallii) eta sasiek (Rubus glandulosus), zuhaixkon zerrendarik baxuenean, eta ametzek (Crataegus monogyna), elorri beltzek (Prunus spinosa), urritzek (Corylus avellana), txilarrek (Erica arborea), sahatsek (Salix atrocinerea) eta gorostiek (Ilex aquifolium), goialdeko geruzan.

Bai Parkean eta bai Euskal Herriko tokirik gehienetan benetan honelako adibide gutxi izatearen ondorioz, eta bertan bizi diren espezieen dentsitatearen eta nortasunaren kariz, haritz kandugabeko (Quercus petraea) eta haritz kanduduneko (Quercus robur) basoek daukaten garrantzia berebizikoa da. Parkean bizirik dirauten mota honetako haritz-basoak tamaina ederreko uhaitzen eratutako multzo bikainak dira, eta zuhaixka eta zuhaitz txiki mordoa hazten da beraien babesean.

Harizti mota biek dituzte alerik apartekoenak Arabar lurraldean. Gauzak horrela, Basatxi, Pagasaun, Eletxi eta Goi Zedarrin dauden haritz kandugabeko basoak, eta Etxaguenen inguruetan, Muruan, Manurgan eta Sarrian dauden haritz kanduduneko basoak aipatu beharra dago ezinbestean, Altubeko pagadiaren baitan daudenak eta Letonakortatik hur aurki daitezkeenak.

Ameztiak edo ametz-hariztiak (Quercus pyrenaica) hedadura handikoak dira Parkean, eta oso anitza da landareei dagokienean duten egitura. Amezti horietako zenbait birsortzearen lehendabiziko faseetan daudelarik, sastrakak eratzen dituzte toki zabaletan ohikoak diren espezieak bizi diren parajeetan eta basoetako argiuneetan.

Argiuneetan eta, batez ere, pagadien eta hariztien ertzetan,zuhaizka arantzadunak nagusitzen direneko sastrakak hazten dira, bizpahiru metroko altuera dutenak, eta batzuetan oso estaldura handia izate dute.

Ametza (Crataegus monogyna) eta elorri beltza (Prunus spinosa) dira espezierik ugarienak, eta horiekin batera, gehienetan, masustak (Rubus ulmifolius) eta basa-larrosak (Rosa canina). Elorrien artean barreiaturik ageri izaten dira batzuetan urritze bikainak (Corylus avellana), gorostiak (Ilex aquifolium), basa-sagarrondoak (Malus sylvestris) eta basa-madariondoak (Pyrus cordata). Zuhaitz horietako batzuen gainean, berriz, huntza haz daiteke (Hedera helix), bai eta mihura ere (Viscum album).