Joan den azaroaren 23an, Bizkaiko Foru Aldundiak antolatutako Matxismo Hegemonikoaren Alternatiba Globalak jardunaldien esparruan, garapenerako lankidetzan lan egiten dugun eta gizarte bidezkoagoa lortzeko politika publikoak bultzatzen ditugun Bizkaiko GKE eta erakundeok, Las Dignas kolektiboko María Teresa Trejo eta XXK Kolektiboko Amaia Pérez Orozco elkarrizketatu genituen, bizitzari eutsiko dion ekonomia feminista batentzako erantzunen bila.

María Teresa Trejo aktibista eta komunikatzaile bazkidea da, eta gaur egun Las Dignas erakundeko zuzendaria. Erakunde politiko feminista da, eta El Salvadorreko bake-akordioen atarian sortu zen (1990). Bestalde, Amaia Pérez Orozco Ekonomian doktorea da eta XXK Kolektiboko kidea. Feminismoak, pentsamendua eta ekintza, diru-sarrerak sortzeko proiektu kolektiboa, gizartearen eraldaketa feministaren alde egiten duena.

Sistema neoliberalak gure bizitzetan zenbat eta sakonago sartu, orduan eta eskubide ekonomiko gehiago galtzen ditu biztanleriak. Zer esanahi du horrek emakumeentzat?

Amaia Pérez Orozco (APO): garrantzitsua da neoliberalismoa esparru zabalago batean kokatzea: kapitalismoan. Neoliberalismoa kapitalismoak hartzen duen egungo formatua da, sistemaren arazo endemikoak sakonduz: herritar guztientzat eskubide ekonomiko osoak bermatzeko ezintasuna, desberdintasunaren gainean oinarritzen delako; eta emakumeentzat bereziki larriak diren zailtasunak, lanaren banaketa sexualaren gainean oinarritzen delako.

Neoliberalismoak eskubideak galtzea dakarrela baieztatzen dugunean, eskubideak unibertsalak direla (pertsona guztientzat) edo ez direla nabarmentzen ari gara; pribilegio bihurtzen dira. Zentzu horretan, neoliberalismoak pribilegioak pilatzea dakar esku gutxitan (botere korporatiboa dutenen eskuetan), oro har eranztearen kontura.

Hausnarketa-ildo horri jarraituz, garrantzitsua da baieztapen orokor batetik harago joatea, emakumeen kasuan are okerrago. Desberdintasun sakonak daude emakumeen artean, eta neoliberalismoak haien eskubideetan dituen ondorioak oso desberdinak dira. Horrela, adibidez, landa-komunitateak beren lurretatik kanporatzen dituzten erauzketa-megaproiektuen ezarpenaren inpaktuak hirietara joatea ekar dezake, non emakume asko etxeko eta zaintzako enpleguan integratuko diren.

Beren lanarekin, beste emakume batzuei lan-munduratze hobea ahalbidetuko diete, haien “absentzia” betetzeaz arduratuko baitira (izan ere, gizonen arduragabekeria, zaintza-zerbitzu publikorik eza eta enpresek lanez kanpoko zaintza-ardurek baldintzatu gabeko eskulana izatea eskatzen dute).

Maria Teresa Trejo (MtT): Amaiak planteatzen duen bezala, neoliberalismoa – kapitalismoaren egungo formatua – kokatzean, sistema horren arazo endemikoetan sakontzea agerian geratzen da, eta eskubide ekonomiko osoak eragozten dituzte herritar guztientzat, eta bereziki arrazializatutako eta pobretutako emakumeentzat, eta lurralde batzuentzat beste batzuentzat baino gehiago.

Emakumeak, bizitzari eusteaz eta sistema ekonomikoak funtziona dezan behar diren zainketak bermatzeaz gain, produkzio-indarraren funtsezko osagai bihurtu dira, eta eredu horren eskulan merke eta malgu gisa, zeinak lehen lerroan jarri baititu esplotatuak eta erreprimituak izateko. Horrekin batera, emakumeen eskubide ekonomikoetan eta giza eskubideetan atzerapauso handiak dakartzaten politikak eta neurriak hartu dira, botere-harremanak, klase-harremanak, genero-harremanak, arraza-harremanak eta abar areagotu eta areagotzen dituztenak. Horrek areagotu egiten ditu gizarte-ekitaterik eza, pobrezia eta desberdintasun ekonomikoak eta genero-desberdintasunak.

El Salvadorreko testuinguruan, emakume gehienen baldintza ekonomiko prekarizatuak areagotu egin ziren, eta are gehiago nabarmendu ziren Covid19ko pandemiaren eraginarekin. Bestalde, emakume- talde eta -erakundeok identifikatzen dugu zainketen krisiaz gain, autonomia ekonomikorik eza eta emakumeen ikusezintasuna, prekarietatean baztertzen eta betikotzen dituen eragile ekonomiko gisa, gero eta gehiago ixten direla politikoki eta herritarren partaidetzarako toki- eta nazio-mailan.

Horri erakundeak ahultzea eta boterea gobernu diktatorialean zentralizatzea gehitu behar zaio. Ez dira lehentasuna populazio kalteberen ekonomia-, gizarte- eta ingurumen-arazoak, eta gutxiago planteatzen dira maila ekonomikoan genero-desberdintasunei heltzen dieten politika publikoak (duela 6 urte baino gehiagotik, El Salvadorreko kongresuan, zaintzari buruzko lege-proposamen bat berrikusten eta eztabaidatzen ari dira, eta ahaztu egin dute, sistema deseroso jartzen duen beste edozein araudi bezala).

Nola eragiten die baliabide publikoen pribatizazioak emakumeen eskubide ekonomikoei?

APO: azken hamarkadetan, argi eta garbi ikusi da baliabide publikoen pribatizazioak gizartea segmentatzeko prozesua dakarrela.

Estatuak hornitzeari uzten diona ordezkatu egin behar da, dela merkatuan zerbitzuak erosiz (adibidez, osasun-aseguru pribatu bat ordaintzea, osasun-sare publikorik ez dagoenean), dela etxeetan doan lan eginez (adibidez, gaixorik dagoen pertsona bat etxean zaintzea, ezin delako ospitaleratzea ordaindu). Erreprodukzio sozialaren berrpribatizazioa gertatzen da: bizitzeko behar dugunerako sarbidea gero eta gehiago dago pribatu-merkataritzaren esku (bizitza merkantilizatu egiten da); eta gero eta erantzukizun handiagoa du pribatu-etxekoaren gainean.

Kalitatezko merkatuko zerbitzuetara sartzeko gaitasuna edo, aitzitik, merkatuetatik kanpo doan konpontzeko beharra, jakina, klase sozialaren mende dago. Baina generoaren araberakoa ere bada.

Nolanahi ere, ongizateak zerbitzu publikorik gabe jarrai dezan lortzea da emakumeek etxeetan beren gain hartu ohi dutena, horretarako dituzten baliabide pribatuekin: batzuek diru gehiago izango dute erosteko; beste askok, berriz, diru-iturri berrien bilaketa (askotan ekonomia informalaren munduan; bilaketa-estrategien bidez; edo migrazioaren bidez) eta doako lana konbinatu beharko dituzte, estatuak jada ematen ez dituen baliabideak konpentsatzeko (ekonomia deiturikoa dei diezaiokegun estrategia). Oro har, emakumeek beren lan-karga globala areagotzen dute (ordaindutako eta ordaindu gabeko lana barne hartzen duena) eta bizi-kalitatea galtzen dute. Askotan, besteen ongizateak areagotu egiten du erantzukizun hori, eta horrek esan nahi du haien ongizatea azken lekuan geratzen dela. Hori dela eta, sarritan ondorio larriak izaten dira osasun fisikoan eta emozionalean eta ongizate orokorrean.

MtT: eredu ekonomiko horren aurrerapenarekin, frogatuta geratu da merkatu librearen, estatuek eskaini beharko lituzketen zerbitzuen pribatizazioaren eta genero-desberdintasunen artean dagoen engranajea. Gizarte, hezkuntza, osasun, pentsio eta etxebizitza zerbitzuen pribatizazio prozesu zabala ekarri du, gaur egun merkatuak hornitzen dituenak. Zentzu horretan, eskubide unibertsalei lotutako zerbitzuen merkantilizazioa sendotu eta sakondu egiten da, orain eskubide horiek ordain ditzaketenek merkatuko ondasun irisgarri bihurtzen baitira. Eta ordaindu ezin direnean, ordaindutako lanik edo ordaindutako lana duten emakumeen lanaldi bikoitz edo hirukoitzik ez duten emakumeek beren gain hartzen eta konpontzen dituzte, edo merkatu informalean sartzen dira; edo ordaindu ezin dituzten zerbitzu horiek eskaintzen dituzten lanak egiten dizkiete neskei.

Zerbitzu publikoen pribatizazioak honako hauei ere eragin die: hiriko emakume langileei, haiek eskuratzeko aukerarik ez dutelako; emakume mikro enpresariei, kanpotik lehia predatorioa eta monopolista iritsi delako; eta emakume nekazariei, milaka urteko landare eta botiken jakintzei eta maneiuei buruzko patenteak sartu direlako, eta Estatuak nekazaritza-ekoizpena erabat utzi duelako; eta abar.

Nola eragiten die zaintza-krisiak Iparralde-Hegoaldea harremanei?

APO: esan dezakegu ipar globaleko zaintza-krisia hego globaleko ugalketa sozialaren krisiarekin lotzen dela, zaintza-kate globalak deritzoguna osatzeko. Alde batetik, zainketa-premien eta horiek betetzeko gaitasunaren arteko desorekak (emakumeek etxeetan doan egiten duten lana oinarri hartuta) lan-nitxoak irekitzen ditu zaintza-sektorean, prekarioan eta gaizki ordainduta. Era berean, emakume horiek joateak berekin dakar beste batzuek betetzea jatorrian uzten duten hutsunea. Sarritan, emakume migratuek betetzen dituzte enplegu horiek, eta beren jatorrizko herrialdeak utzi dituzte bertan bizi ziren ugalketa sozialeko krisiari aurre egiteko modu berrien bila (adibidez, beren seme-alaben hezkuntza ordaindu ahal izateko, edo gurasoen pentsio falta konpentsatu ahal izateko, zerbitzu publikoen pribatizazioari buruzko aurreko galderarekin lotuz). Era berean, emakume horiek joateak berekin dakar beste batzuek betetzea jatorrian uzten duten hutsunea.

Zaintza-kate global horiek adierazten digute emakumeek erantzukizun partekatua dutela etxeetako ongizatea bermatzeko (emakume bat lan-merkatura ateratzen bada ipar globalean, beste emakume batek estaltzen du; emakume batek migratzen badu, beste bat arduratzen da atzean utzitako zaintzez).

Baina horri aurre egiteko dituzten baliabide desberdinei buruz ere hitz egiten digute (etxeko langile bat kontratatzen duena etxeko langile hori bera baino baldintza hobeetan dago). Eta absentziei buruz hitz egiten digute: gizonen absentzia (etxe barruko zainketen banaketa bidezkoagoa balitz, askoz ere beharrezkoagoa izango litzateke etxeko enplegua kontratatzea); eta erakunde publikoen absentzia (ez dute zaintza-zerbitzurik jartzen ez jatorrizko herrialdeetan ez helmugako herrialdeetan; zerbitzu publikoen pribatizazioaren bidez bizimodu merkantilizatuagoak sustatzen dituzte). Eta etekinak nork eramaten dituen aipatzen digu: eskala txikian, familietan, gizonek etekina ateratzen dute (zainketak jasotzen dituzte, baina ez dituzte ematen), eta eskala zabalean, merkatuek eta enpresek (eskulan bat dute beren zerbitzura, gero eta prekarizatuago dagoen lan-merkatu batean; baliabide publikoak beren esku jartzen dituzten erakundeen onurak jasotzen dituzte, zerbitzu publikoetako inbertsioak murriztuz, etab.).

Zaintza-kate globalak globalizazio neoliberalaren dimentsio garrantzitsuenetako eta, aldi berean, ikusezinenetako bat dira. Erakusten dute nola inposatzen den maila globalean eredu ekonomiko bat, non merkatu-prozesuek zentraltasuna hartzen duten, bizitzaren berrpribatizazioaren eta, zehazki, bizitzaren zaintzaren kontura. Sistema hori lanaren sexu-banaketan oinarritzen da, gero eta gehiago arrazakeriak eta migrazio-estatusak markatzen baitute. Zaintza-kate globalek argi erakusten dute nola jarraitzen duten neokolonizazio-prozesuek aktibo.

MtT: dinamika ekonomiko kapitalista eta hedapen kolonialekoa finantza-erakunde transnazionalen bidez gertatzen da, eta horiek erregio eta nazio mailako arauak ezartzen dituzte, batez ere hego globala deritzon gure herrialdeetarako (zorraren ordainketa, hornidura eta babes sozialeko sistemen ahultzea, etab.).

Horren ondorioz, osasun- eta hezkuntza-zerbitzu publikoak desegin dira, tokiko nekazaritza-ekoizpena bertan behera utzi da, eta abar. Horrez gain, oinarrizko zerbitzuak pribatizatu dira, eskubide jakin batzuk babesten dituztelako eta bizitzari eusteko euskarri direlako. Jarduera horiek emakume pobretuenek eta arrazializatuenek egiten dituzte, eta gazteenek iparraldeko herrialde globaletara migratu behar izaten dute (populazio zahartuak eta zaintza-eskaera handia dutenak), etxeko lanak eta zaintza-lanak beren gain hartzeko, prekarietate-baldintzetan eta jatorrizko herrialdeetan bizi diren haien familientzat eta haien familientzat.

Zer neurri proposatzen dituzte kolektibo feministek sistema ekonomiko alternatibo bat eraikitzeko?

APO: proposamen feministak zabalak eta askotarikoak dira. Lurralde bakoitzean formatu jakin bat hartzen dute, ez baitugu uste erantzun bakar bat dagoenik, unibertsalki baliozkoa den errezeta bat. Aniztasun hori gorabehera, elementu partekatuak daude. Bizitzari eusteko modu zeharo desberdina bilatzen da.

Alde batetik, bizitzari eusten dioten egitura sozioekonomikoen berrantolaketa planteatzen da. Zerumugan, ekonomia baterantz jotzen ari da, non ardatz egituratzailea ez den kapitalaren metaketa, baizik eta bizitza zaintzeko erantzukizun partekatua. Horrek esan nahi du merkatu-ekonomia kapitalista batetik merkatu ez-kapitalistak dituen ekonomia batera igarotzeko apustua egiten dela. Bide honek hainbat ertz ditu: (1) Irabazi-asmoa logika ekonomiko bat da, eta horrekin amaitu behar da.

Botere korporatiboari boterea eta baliabideak kendu behar zaizkio (zerga-erreformen bidezko birbanaketa, nekazaritza-erreforma, pribatizatutako zerbitzuen publifikazioa, enpresen esku dauden ondasun komunen berreskurapena, etab.) eta metatze-logikaren jatortasunari gero eta muga handiagoak jarri behar zaizkio (lan-eskubideen babesa, nekazaritza txikia nekazaritza esportatzaileen aurrean defendatzen duten araudiak, etab.).

(2) Komunaren logikaren arabera funtzionatzen duten espazioak indartu edo sortu behar dira. Gune horiek, testuinguru batzuetan, erakunde publikoak izan daitezke (adibidez, Euskal Herrian, zaintza- krisiari aurre egiteko publikoa denaren defentsa zorrotz eta kritikoaren alde egiten da, zaintza-sistema publiko-komunitario bat eratuz), edo ekimen publiko-komunitarioak (adibidez, energia-komunitate txikiak).

Beste testuinguru batzuetan, erakundeekiko mesfidantza handiagoa da eta autokudeatutako komunitatearen aldeko apustua egiten da (adibidez, lurraldea komunitateei itzultzea lurrari lotutako bizimodu propioak mantendu ahal izateko; edo berreskuratutako lantegi autogestionatuak).

Horrek dena zalantzan jartzea eskatzen du: merkataritza- eta inbertsio-itunen korapiloa eta finantza- merkatu globalak (horiekin amaitu nahi dugu), ekintzailetza txikien sarea (gizarte-ekonomia eraldatzailean eta herri-ekonomian jardun nahi dugu), gaur egun pribilegio direnak eskubide bihurtzea (etxebizitza eskuratzea, hezkuntza, etab.).

Bestalde, bizitzea merezi duen bizitza zer den ulertzeko modua ere aldatu behar dugula uste dugu. Gure ongizate-nozioa akaparamenduan oinarritzen da: planetako zati batzuk planetako beste leku batzuetara materia eta energia lapurtzearen kontura bizi gara, eta horiek gure zaborraz betetzen ditugu; gizonak emakumeen bizi-denboraren kontura bizi dira, haiek egiten ez dituzten doako lanez arduratzen baitira; banakako zoriontasuna kontsumoarekin parekatzeak gaizki ordaindutako lanean eta merke erosi nahi duguna oso gutxigatik ekoizten dutenen esplotazioan oinarrituta bizitzea esan nahi du... Erabateko aldaketa behar dugu kanporantz, kapitalismo heteropatriarkal neokolonialaren egiturak errotik eraldatzeko. Eta barrurako aldaketa ere bai, askok eta askok ditugun bizimodu konplizeak eraldatzeko.

MtT: proposamen eta estrategia feministek, Salvadorreko testuinguruan, lanaren banaketa sexuala desagerraraztea dute ardatz nagusi, egitura sozioekonomikoak desegiteko eta zaintzaren antolaketa soziala ikuspegi ekonomiko, ekologiko, historiko eta geopolitiko batetik (hegoaldea/iparraldea) aztertzeko, etxeko, komunitateko eta publikoko bizitzaren ugalketan sortzen eta eragiten dituzten desberdintasunak eta prekarietateak agerian uzteko.

Duinak, Bizitza Duinaren aldeko Erresistentziako Mesoamerikako Sarearen zati gisa, emakumeen prestakuntza politiko feminista eta Erdialdeko Amerikako eskualde osoan gero eta gehiago elkartzen diren ezagutzak, jakintzak eta praktikak sortzeko ahalegin kolektiboak ditugu abiapuntu. Prozesu horietatik abiatuta, emakumeen ekarpen ikusezina politizatu eta eztabaidaren erdigunean jarri da, emakumeak emantzipatzeko proiektu politiko bat eraikitzeko herri-borrokak sustatu dira, herri-hezkuntza eta metodologia feminista erabili dira bizi-botereak erabiltzeko nahia kolektibizatzeko, etab.

Bizitzaren iraunkortasuna eta merkatuen deszentralizazioa erdigunean jartzen ditugu; beraz, kapitalean ez, baizik eta bizitzaren ugalketan oinarritutako ekonomiaren aldeko apustua egiten dugu. Baina, antikapitalistak izateaz gain, proposamenak arrazismoaren aurkakoak eta antikolonialistak izan behar dira; eta erresistentzia kolektiboak eta komunitarioak sustatu behar dituzte, dinamizatzen dituzten tokietatik, beren termino eta posizionamenduekin.

Abya Yala lurraldeetako narratiba berriak eta proposamen teorikoak eraikitzeko prozesuak, emakume nekazarien, indigenen, afrikar ondorengoen eta jatorrizko herrien praktika produktibo eta agroekologikoak erreskatatzeko tresna gisa. Horiek funtsezkoak dira zaintza sentitzeko eta pentsatzeko, etxeko nukleotik haratago eta hura kolektibizatzeko, gure lurraldeak zaindu, zaindu eta zaintzeko estrategia izan daitezen.

Lanbide-trebakuntzako programak bultzatzea eta ekimen eta esperientzia ekonomikoak abian jartzea, emakumeen diru-sarrera ez-tradizionalak sortzeko; eta erresistentzia neoliberalen, patriarkalen eta dekolonialen aurkako proposamen sistematiko bihurtzea.

Oraindik ere beharrezkoa da bizitzaren dimentsio guztiak politizatzea, batez ere nutrizioari, sexualitateei, atsedenari, kontsumoari, espiritualtasunei eta abarri lotutako dimentsio pertsonal eta erlazionalak; garai politikoak emakumeen gorputzen garaiekin lotzea (loa, esnaldia, gosea, nekea, hilekoa, menopausia, haurdunaldiak, adina, plazerrak) eta naturaren garaiekin (urtaroak, eguna, gaua, ilargiaren faseak, klima- aldaketak...).

Emakumeen jakintzak eta ezagutzak legitimatzea, haien arteko erresonantziak eta birkonexioak bilatzea; iraunkortasuna, gizarte- eta genero-erantzukidetasuna, intersekzionalitatea, belaunaldien arteko elkartasuna eta galdagarritasuna sakontzea, horiek baitira bizitzaren iraunkortasunaren oinarri eta oinarri.

Parte-hartze politikorako guneak ixten direnean eta emakumeen eta biztanleria kalteberenen giza eskubideak bermatzen dituzten politika publikoak ahultzen direnean, emakumeen antolaketa indartu behar dugu, bai eta bizikidetzarako, sustapen ekonomikorako, indarkeriarik gabeko bizitza sustatzeko eta ingurumena babesteko tokiko, nazioko eta eskualdeko sareak eratzea ere.