1994. urtea zen. Pulp Fiction estreinatu berria zen, Brasilek laugarren aldiz irabazi zuen munduko kopa eta Bilboko Metroa oraindik eraikitzeke zegoen. 31 urte pasa dira harrezkero, eta, gaur egun, Pulp Fiction kultu-pelikula klasikotzat hartzen da, Brasilek 5 munduko kopa irabazi ditu eta Bilboko Metroak 3 linea ditu.

“NAHIERAN” BAINA EGIATAN

Mundu guztiak erosten du Internet bidez. Bi pausu soilik eman behar dituzu: erosketako orgara gehitu eta checkout egin. Hurrengo egunean zure atean izango duzu zure booktoker gustukoenak gomendatu zizun liburua. E-commercea (merkataritza elektronikoa) eta haren aukerak mugagabeak dira, eta COVID-19 pandemiaren ostean, non ohiko praktika izatetik eguneroko praktika izatera pasatu zen, are gehiago. Izan ere, aurreikusten da 2025ean, sektore hori 7,4 bilioi dolarrera iritsiko dela nazioarteko salmentetan, oso zifra zorabiagarria, hurrengo urteetan, itxura osoz, behera egingo ez duena.

Nahi dugun guztia hain eskura izatea ederra da, ezin hobea. Ingurumenarentzat ez hainbeste. Izan ere, online egiten diren erosketek, karbono isurien igoera, zerbitzariak lanean jarraitzeko beharrezkoa den elektrizitatea eta erregai fosilen erabilera eta bestelako ondorioak ekar ditzakete, gure bizilekuaren osasunari kalte handia egin diezaiekeenak.

MERKATARITZA-GUNE BIRTUALA

Dagoeneko badakigu Internet ez direla airean dabiltzan txinpartatxoak, eta, horren ondorioz, zure denda gustukoen webguneek ostatu bat behar dute. Leku fisiko bat. Leku horiek data center-ak (datu-zentroak) deitzen dira, existitzen diren Interneteko gune guztiak gordetzen dituzten zerbitzarien etxetzat funtzionatzen dutenak. Orain arte, datu-zentroak ohiko fenomeno bat izan dira, baina, adimen artifizialaren gorakadarekin, gero eta zentro gehiago izateko beharra biderkatu egin da.

IEAk dio enpresa handiek boom hau aprobetxatu dutela data center-etan diru asko inbertitzeko: “2023an, Google, Microsoft eta Amazonen (industriako liderrak AA ezartzen eta datu-zentroak instalatzen) kapital osoaren inbertsioa AEBko petrolio- eta gas-industria guztiarena baino handiagoa izan zen: AEBren BPGaren %0,5 inguru”.

Eta zer lotura dute datu-zentroek ingurumenarekin? Uste baino handiagoa. Funtziona dezaten (24/7 urte guztian zehar, opor-egunik gabe), energia elektrikoa behar da. Gainera, ur asko behar da zerbitzariak hozteko, ez daitezen gehiegi berotu. Izan ere, zure etxeko ordenagailua bezala 45 leiho irekita dituzunean, aparatu horien tenperaturak gorantz egiteko arriskua du.

Hala ere, aipatu beharra dugu data center-ek ez dituztela soilik merkataritza elektronikoarekin zerikusia duten webguneak gordetzen, baina garrantzitsua da hori kontuan hartzea, eta Amazon eta halako enpresa handiek dituzten datu-zentroen kopurua (100 datu-zentro baino gehiago mundu osoan zehar, bakoitzean 50.000 zerbitzari ingururekin) zein den jakitea, horiek baitira e-commerceak Interneteko guneetan duen boterearen erakusle. Gainera, zentro horiek, energia berriztagarriari esker, munduko kontsumo elektrikoaren %1-1,5 soilik egiten dute. Not bad.

FURGONETATIK EDUKIONTZIRA

Datu-zentroak ez dira ingurumenari kalte egin diezaioketen gauza bakarrak. Zerbait online erosten duzunean, orokorrean, ez duzu erosten zure tramankulu elektroniko gogokoenean edukitzeko (cryptobro bat ez bazara, Robloxen arropa erostea gustatzen ez bazaizu edo ebook bidez irakurtzen ez baduzu, behintzat), zerbait fisikoa zure etxean izan nahi duzu. Horrek, noski, zure etxera iritsi behar du, eta horrek kostu handia du planetarentzat.

Lehenik eta behin, hitz egin dezagun zure produktuaren bilgarriaren inguruan: kartoizko milaka kaxa, plastiko inguratzailea eta hainbat metro burbuiladun plastiko, kaxaren barruan datorrena bere horretan irits dadin. Datuek berretsi egiten dute horrek ingurumenean duen eragina: Europako Batzordeak dio EBn erabiltzen diren plastikoen %40 packaging-etik eratorriak direla, eta uraren kutsaduraren erdia ere iturri beretik datorrela.

Nahiz eta paketeen industria kontzientziatzen ari den eta, joeren arabera, material birziklatuekin egindako paketeak izateko bidean gauden, bide luzea dago egiteko. Eskaria egiten duten horien ikuspegia ere aldatu egin da: Shopifyren ikerketa batek ondorioztatu zuen kontsumitzaileen %73 prest egongo liratekeela packaging eta produktu jasangarri batengatik gehiago ordaintzeko.

Paketeak, gainera, oraindik ez du modurik zure atera magia bidez heltzeko. Herrialdearen kanpotik badator, gainera, seguruenetik ontzi bidez bidaiatuko du zure pakete abenturazaleak. Nahiz eta garraio mota hori, energiari dagokionez, efizienteena izan, Europar Batzordeak dioen bezala, berotegi-efektuko gasen igorpenaren gorakadaren arrazoietako bat da.

Eta nahiz eta paketea zure hirian egon, norbaitek eraman beharko dizu. Eta norbait horrek, seguruenik, ez du oinez ibiltzeko gogo handirik izango. Garraio-motaren bat beharko du, eta ez dirudi garraio publikoa erabiliko duenik (Madrilen bizi ez bada, behintzat, izan ere, programa bat jarri dute martxan, non Madrilgo Metroa erabiltzen duten auto-ilarak eta kutsadura ekiditeko). Parcel and Postal Technology Internationalek hau dio: “Aurreikusten da merkataritza elektronikoko paketeak entregatzeak 5,5 milioi tona metriko CO2 ere eman ditzakeela 2032rako, eta azpimarratu da eragin horiek arintzeko ekintza gogor baten beharra dagoela sektore logistikoan”.

AURPEGI ONA JARTZEN

Enpresa handiak lanean omen daude horri aurre egiteko. Amazonek dio beren karbono-igorpenak zerora jaitsiko dituztela 2040rako eta beharrezkoak ez diren packaging-ak albo batera utziko dituztela. Googlek, bere aldetik, adimen artifiziala modu arduratsuan garatzeko hitza eman du, ingurumenean egiten duen kaltea kontuan harturik. Konpainia handiek bizi garen munduarekin gero eta kezkatuago dauden herritarrei agintzen dietenaren bi adibide baino ez dira.

Baina, promesa horiek betetzen ari al dira? Amazonen kasuan, datuek diote emisioek gora egin dutela, zenbat eta %40. Googleren igorpenak ere ia %50 igo dira, partzialki, adimen artifiziala elikatzeko data center-etan egin duten inbertsioaren ondorioz. Orduan, zergatik hitz egiten dute gai horri buruz? National Geographicek Miguel Ángel Sotoren hitzekin azaltzen du: “Berdea zarela ematea da joera, eta berdea ez dena, merkatutik kanpo dago". Eta enpresa handiek inola ere nahi ez dutena merkatutik kanpo geratzea da.

Hori da, funtsean, greenwashing-a, praktika jasangarriak iragartzen saiatzen den praktika bat, enpresek barnetik egiten dituzten ekintzak kaltegarriak izan arren. Horren arriskua da kontsumitzailea engainatzen dutela produktu jasangarriak kontsumitzen ari direla pentsaraziz, baina, egiaz, guztiz kontrakoa da. Eta hori, noski, engainua da, nahiko gaizki dago. Horregatik, zuriketa ekologikoari aurre egiteko helburuarekin, Europar Batasuneko zuzendaritzak zuzentarau bat proposatu zuen (2024/825 Zuzentaraua) 2024ko otsailean, kontsumitzaileak trantsizio ekologikorako ahalduntzen dituena, praktika desleialen aurkako babes hobearen bidez eta informazio hobearen bidez. Pausoz pauso…

ETA ZER EGIN DEZAKET NIK HORREKIN?

Ez dizugu esango Sheineko erosketa hori bertan behera uzteko. Lagundu nahi izateak eta gure ekarpentxoa egin nahi izateak barrutik etorri behar du, eta herritarrei 4 euroan bikini bat erosteagatik errua botatzeak ez du ezer aldatuko. Besterik gabe, iradokizun batzuk egin diezazkizukegu zure erosketak jasangarriagoak izan daitezen:

• Tokiko saltokietan, artisauen saltokietan eta bigarren eskukoetan bila ditzakezu aukerak.
• Saia zaitez gustuko duzun gauza bakoitzeko artikulu bakar bat erosten, (printzipioz) ezer itzuli behar izan gabe.
• Saiatu zure online erosketa bilketa-puntuetara egiten, zuzenean zure atera bidalitako pakete batek baino %86 CO2 gutxiago igortzen baitu.
• Ahal duzun heinean, erosi gauza bat baino gehiago aldi berean.
• Bilatu zure eskaeraren atzean dagoen enpresa klima-aldaketaren aurka aktiboki borrokatzen ari dela adierazten duten zigiluak edo oharrak.
• Birziklatu bilgarriak, duh.

Eta, hala, espero dugu gure online erosketez gozatzea askoz ere lagunkoiagoa izango dela gure planetarentzat, Bilboko Metroaren laugarren linea baten zain egon gabe.