TXIMELETA-EFEKTUA

Edward N. Lorenzek esan zuen bezala, ia berdinak diren bi mundu baleude, baina tximeleta batek horietako batean bakarrik astinduko balitu hegoak, animalia txiki horrek errealitate horretan tornado bat sortzea eragin lezake; bestean, berriz, ez litzateke ezer gertatuko. Tximeleta-efektua ezagutzen duzu, ezta?

Zer gertatuko litzateke Juanjok unibertsitatera joateko aukera izango balu? Edo bere aitak familiaren enpresan sartuko balu? Agian ez luke erretiroa hartuko, agian ez litzateke pozik biziko, agian ez luke bere emaztea ezagutuko eta, agian, bere seme-alabak ez ziren jaioko. Baina hori guztia iraganeko gauza da, ezta? Eta mundu guztiak daki ez dagoela iragana aldatzerik… Hala ere, alda daitekeena etorkizuna da. Juanjok, «zer gertatuko litzateke zerbait desberdin egin izan banu?» pentsatu beharrean, «zer gertatuko da zerbait egiten badut» horretan pentsa dezake; izan ere, nahiz eta erretiroa hartu, Juanjok beti izango du pasio berri bat, bizitzeko modu berri bat eta inspirazio iturri berri bat aurkitzeko aukera.

Gure gizartean, zure lan-ibilbidea oraindik nerabea zarenean hasten duzu. Baliteke, Juanjo bezala, bizi guztian zoriontsu egingo zaituen erabaki bat hartu izana, baina baliteke guztiz kontrakoa gertatzea. Hormonek kontrolatzen zaituzten momentu batean hartu duzun erabaki batek zergatik markatu behar du zure bizitza osoa? Erantzuna erraza da: ez du zertan horrela izan.

JUANJOZ HARATAGO

Juanjo adibide bat besterik ez da (badakizu, ongi uler gaitezen); hala ere, errealitatean, badaude zerbait berria ikastera zaletu diren pertsona nagusi asko. Unibertsitateen Ministerioaren datuen arabera (2023), ia 10.000 pertsona matrikulatu ziren herrialdeko unibertsitate desberdinetan zehar 2021/22 ikasturtean. Lola Alonso horren adibide da. Erretiratu ostean eta bere hirugarren gradu gisa, Hizkuntza Modernoak eta Bere Literaturak ikasten hasteko erabakia hartu zuen Madrilgo Complutense Unibertsitatean. Erasmusa ere egin zuen!

Euskadiri dagokionez, 138 dira erronka liluragarri hau onartu duten adineko pertsonak.

Hala ere, agerikoa da unibertsitatean matrikula egitea ez dela ikasten jarraitzeko egin daitekeen gauza bakarra. Anna Mary Robertson Moses edo Amama Moses (1860-1961) horren adibide garbia da. Artritisaren ondorioz, 79 urterekin bordatuak egiteari utzi zion eta pintatzen hasi zen. Bildumagile batek bere lana deskubritzean, Amama Mosesen ibilbide artistikoak jauzi handi bat eman zuen, eta AEBetako kultura popularraren parte bilakatu zen. Time aldizkariaren azalean ere irten zen! 1961ean,101 urte zituela hil zen Anna Mary Robertson Moses, eta 2000 obra baino gehiago utzi zituen ondare gisa. Esaten zuenaren arabera, nahiz eta denbora pasatzeko margotzen hasi arren, hori bere bizitzako zati garrantzitsu bat bilakatu zen beranduago, beste pertsona batzuekin konektatzen laguntzen zion zerbait zelako.

Baina, era berean, ez da beharrezkoa pertsona ospetsu bihurtzea zerbait berria ikasteko: denboraren makina hartu eta Amona Moses atzean eta urrun utziz gero, Bizkaira joan gintezke, eta han Bizkaiko Foru Aldundiaren Adeitasun Digitala programetan parte hartzen duten adineko pertsonekin egingo genuke topo. Bertan, tresna digitalak erabiltzen ikasten dute horiek egunerokotasunean erabili ahal izateko. Izan ere, garrantzitsua da azpimarratzea: ez dago talentu edo ikaskuntza txikirik. Denak balio du.

JAKIN-MINA BADUZU…

Edozein gauza ikasten jarraitzeko kuriositate eta txinparta hau duen pertsona horietako bat bazara, jarraitu ezazu irakurtzen, ezagutza berriak modu eta metodo oso desberdinen bidez eskuratzeko hainbat aukera baitaude.

Alde batetik, hezkuntza formala egongo litzateke, eta hori hezkuntza-administrazioek baimendutako zentro batean titulu bat lortzea izango litzateke: gradu bat edo unibertsitate-master bat, ikasturte bat, etapa bat, eta abar. Hezkuntza-mota horren ezaugarria ahalmena duten agintariek onartutako titulu ofiziala lortzea da. Titulu horrek pertsona graduatua hurrengo hezkuntza-mailara igarotzeko behar besteko gaitasunak dituela egiaztatzen du. Hezkuntza, Lanbide Heziketa eta Kirol Ministerioak honakoa dio pertsona helduen hezkuntza mota honi buruz: «Hezkuntza-sistemak helduen prestakuntza lan jarduerarekin konbinatu ahal izateko eta ikasketak goiz utzi zituzten pertsonei berriro ikasten hasteko eta ikasketak amaitzeko aukera emateko behar bezain malgua izan behar du. Malgutasun horrek irakaskuntza-mota desberdinen arteko loturak ezartzea, batetik besterako bidea erraztea eta behar eta interes pertsonaletara egokitutako prestakuntza-bideak egitea ahalbidetzen du».

Gero, hezkuntza ez-formala egongo litzateke, eta honek, orokorrean, hezkuntza-formalaren alternatiba edo osagarri bezala funtzionatzen du, adibidez kurtso, tailer edo seminario moduan. Hezkuntza mota hori, agintari eskudunek bermatutako ziurtagiririk eskaintzen ez duenez, ikaskuntza-helburu pertsonalak betetzeagatik egin ohi da, «besteak beste, gaikuntza pertsonala, harremanetarako balioaren sustapena, animazio soziokulturala, parte-hartze soziala, bizi-baldintzak, baldintza artistikoa, teknologikoa, ludikoa edo kirolaren arloko baldintzak hobetzea», Ministerioak dioen bezala.

Azkenik, hezkuntza informalaren kategoria egongo litzake, hau da, instituzionalizatuta ez dagoen hezkuntza oro, besteak beste, etxetik, lantokitik edo komunitatetik egiten dena. Matematika edo programazioa YouTube plataformaren bidez ikastea, senide baten bidez sukaldatzen ikastea edo podcast bat entzunez fisikako kontzeptuak ikastea izango lirateke hezkuntza mota honen adibide. Askatu zure sormena!

Gure ingurunetik, gaitasunetatik eta eskakizunetatik ikasteko hezkuntza informala ezinbestekoa izan arren, orain hezkuntza formalean eta ez-formalean zentratuko gara, pertsona heldu batek hainbat gaitan trebatzen jarraitzeko izan ditzakeen aukeretako batzuk erakusteko. Has gaitezen unibertsitateek eskaintzen duten hezkuntzatik: EHUk Bizkaiko Esperientzia Gelak izeneko programa bat du, eta, bertan, titulaziorik eta aurretiazko esperientzia akademikorik ez duten pertsonek eta 55 urtetik gorakoek Giza Zientzietako Unibertsitate Titulu bat lor dezakete. Bestalde, Deustuko Unibertsitateak 30 urte daramatza DeustoBide – Herritartasun Eskola programaren bidez pertsonei laguntzen, haien adina edozein dela ere. 2025. urtera arte, programa horrek helburu hauek zituen: gizarte-trukeak sustatzea, eta herritarren zentzu kritikoa eta parte-hartzailea sustatzea. Urte honetatik aurrera, ordea, Titulua Kulturan eta Gizartean programa abiarazi dute, eta horrek unibertsitate titulua eskaintzen du eta lehen aldiz unibertsitate-esperientzia bat bizitzeko aukera ematen du. Azkenik, UNEDek (Bizkaian) 55 urtetik gorako pertsonei zuzendutako senior programa bat ere badu, eta horren helburu nagusia pertsona horien bizi-kalitatea hobetzea da.

Bestalde, Eusko Jaurlaritzak Ikasgunea izeneko tresna bat du, eta ikasten jarraitzeko ikastetxe publiko baten bila dabilen pertsona orok bertan aurkitu dezake zentroa. Ikastetxe horietan, oro har, bigarren hezkuntzari ekin diezaiokezu berriro, edo hezkuntza ez-formalaren bidea jarraitu, gaztelaniaz edo euskaraz hitz egiten edo IKTak ondo erabiltzen irakasten dizuten ikastaroekin, besteak beste.

EZ EGON TXIMELETAREN ZAIN

Hori guztiagatik, garrantzitsua da orainean edo hurbileko etorkizunean egin dezakezun guztian pentsatzea; horrela, mundu paralelo bateko Juanjok bizitza lasai eta orokorrean aspergarri bat bizi duen bitartean (esango didazu zer egiten duen 70 urteko pertsona batek esna goizeko 6etan edozein asteartetan), mundu honetako Juanjok bizitza aldatuko dion zerbait ezagutu dezake. Ez dugu inoiz jakingo tximeleta baten erruz edo ikasteko gogo eta jakin-minak bultzatutako zerbait izango den…baina saia gaitezen bigarren arrazoi horrengatik izan dadin…