ESZEPTIZISMO ANTOLATUA

Zientzia da existitzen den pentsamendu-mota kritikoena. Bere metodologia propioak eszeptizismoa eta kritika zorrotza barne hartzen ditu. Robert K. Merton-ek, zientziaren soziologoak, “eszeptizismo antolatua” edo “mesfidantza instituzionalizatua” deitu zion; izan ere, izen hori duen komunitate zientifiko oro zenbait mekanismoren arabera arautzen da (inperfektuak, baina eraginkorrak). Mekanismo horiek honakoa bermatzen saiatzen dira: emaitza edo baieztapen bakar bat ere ez dela ontzat emango, arrazoizko zalantza batzuen aurrean froga sendoak eta behar bestekoak agertu arte. Ez dago bere buruarekin hain zorrotza eta kritikoa den beste pentsamendu-motarik.

“Zientzian fedea izatea” oximoron bat da, izan ere, praktika zientifikoa fedeari aurre egiteko helburuarekin eraikitzen da. Adimen zientifikoak ez du ezer onartzen frogarik eta ebidentziarik izan ezean; horregatik, emaitzetan konfiantza izatea eszeptiko-komunitate horretan konfiantza izatea da. Prozesu horrek zientzia ezagutzaren makina bihurtzen du (Strevens, 2020), bai eta superstizioaren eta ezjakintasunaren aurkako antidoto perfektua ere.

Gainera, zientziak bere emaitza guztiak behin-behinekoak eta berrikus daitezkeenak direla azpimarratzen du, beti dago proba eta aurkikuntza berriak onartzeko prest. Beraz, zientziarekiko kritikoa izatea zientzialari izateko beste modu bat da, beti ere kritika horiek izaera erlijiosoa, politikoa edo populista ez dutenean, kasu horiek gero eta gehiago ikusten baitira.

PENTSAMENDU MITIKOA ETA PENTSAMENDU ZIENTIFIKOA

Kultura zientifikoaren kontrako aukera ezjakintasun zientifikoa da, hau da, pentsamendu mitologikoa edo magikoa. Pentsamendu mitikoa eta pentsamendu zientifikoa bizi garen kontraste handiko mundu hau ulertzeko bi modu dira. Pentsamendu mitikoa mundua kontrolatzen duten naturaz gaindiko indarren sinesmenean oinarritzen da. Pentsamendu zientifikoaren oinarria, berriz, behaketa eta esperimentazioa dira. Lehena erabilgarria izan daiteke bizitzari kontsolamendua edo zentzua emateko, baina ez da mundua ulertzeko eta hartan jarduteko modu fidagarria. Orduan, zergatik dago oraindik zientzian konfiantza ez duen hainbeste jende?

La conquista de la felicidad (1930) liburuan, Bertrand Russell filosofo britainiarrak hau idatzi zuen:

"Zientzia da ekintzarako oinarri sendoa ematen digun ezagutza-modu bakarra. Pentsamendu mitikoa, aldiz, nahaste- eta akats-iturri izan daiteke. Modu arrazional eta eraginkorrean bizi nahi badugu, zientzian oinarritu behar gara, ez mitoan."

Orduan, zergatik ari da gero eta jende gehiago esparru mitologikora itzultzen, mundua ulertzeko eta hartara egokitzeko?

ZERGATIK DAGO ZIENTZIAN KONFIANTZA EZ DUEN HAINBESTE JENDE?

Zerbait ez dago ondo. XXI. mendea gure onetik ateratzen ari da. Hurbiltzen ari dena aurreratuz, gero eta jende gehiagok galdetzen du ea zientziak ekintzarako gida onena izaten jarraitzen duen. Kultura zientifikoa ahultzen ari da, eta, era berean, zientziaren aurkako diskurtsoak gorantz ari dira.

Ez zen gure aitzindariek espero zutena. Ilustrazioaren sustatzaileek uste zuten zientziak, pertsonen bizi-baldintzak hobetzean, gizarte arrazionalagoa eta toleranteagoa sortzen lagunduko zuela. Zenbat eta zientzia gehiago, orduan eta kultura zientifiko gehiago. Hala ere, azken gertaerek erakutsi dute oso zibilizazio tekno-zientifikoak sor ditzakegula, dagokion kultura zientifikorik gabe.

Ilustrazioaren sustatzaileek uste zuten jakintza tekno-zientifikoak, munduko biztanleriari ongizate orokorra ekartzeaz gain, hezkuntza gisa ere balioko zuela Ilustrazioaren balioetan, hala nola aurrerapenean, etengabeko hobekuntzan, ezagutzaren balioan, jakin-minean eta abarretan. Zientziak eta teknologiak zenbat eta gehiago menderatu, eta haien eragina gure bizitzan zenbat eta handiagoa izan, orduan eta ilustratuagoa izango zen gizartea. Eta hala izan da XX. mendearen zati handi batean, mendebaldean behintzat. Baina XXI. mendea paradoxikoa da. Gure inguruan ere, goi-mailako ikasketak dituzten 35 urtetik beherako biztanleen % 60arekin, are gehiago emakumeen artean, zientziatik urrun dauden portaerak eta iritziak adierazten ditugu. Eta ikusten dugu, halaber, arazo mentalak handitzen ari direla, batez ere gazteen artean. Konbultsio politikoen zuzendaritzak adierazten digu gizarte-psikea anti-zientziaren biderantz doala.

PENTSAMENDU MITOLOGIKORANTZ BUELTA

Paradoxikoa da zientziak ingurune magikoak, mirariak eta jainkoak ahalbidetu izana, haitzulo mitologikora itzultzea errazten dutenak hain zuzen ere. Ura iturritik ateratzen da, argia piztu egiten da, Interneten nabigatzen dugu, Estatu Batuetako norbaitekin hitz egin dezakegu eta ibuprofenoa hartzen dugu. Ez dakigu nola funtzionatzen duten eguneroko mirari horiek, baina funtzionatu egiten dute. Mirarietara hainbeste ohitu gara, ez garela haiengandik ikasteaz arduratzen. Hori dela eta, mirarizko ipuin guztiak sinesgarriak dira edo akritikoki onartzen dira. Ezjakintasuna onartzen dugu, harridura ezaguna delako, baina gauza bakoitza ulertu nahi bagenu digeritu beharreko ezagutza-kopurua gehiegizkoa litzatekeelako ere bai.

Bestalde, tekno-zientziaren jabeak estatuen kontrol politikotik ihesi dabiltzan jainko bihurtu dira. Enpresa teknologiko handiek pertsonaia erdi-jainkotiarrak diren izaki mitologikoak sortu dituzte, hala nola Bill Gates, Steve Jobs, Sam Altman eta Elon Musk. Horiek, mundu tekno-zientifiko eta globalean bakarrik har daitezkeen erabakien bidez, herrialdeak, enpresak, familiak eta bizimoduak bi zatitan erdibi ditzakete. Zeusen izpiak bezala erortzen dira teknologiak, herritarren edozein kontrol-mota saihestuz, baina modu zuzenean, batzuetan suntsitzailean, eragiteko gaitasunarekin, eta giza inpotentziaren sentimendu herrikoia, egia bezain pozoitsua, elikatuz.

Hau da, zientziak berak ingurune tekno-politiko eskuragarriagoa sortu du, baina, horri aurre egiteko, pentsamendu mitologikoa behar da, malguagoa eta sortzaileagoa delako eta arrazoimenak eta ebidentziak gutxiago mugatzen dutelako. Horregatik, uste dut konspirazio-teorien goraldi soziala esparru olinpiko berri hori ulertzeko beharraren ondorioa dela.

ZIURGABETASUNA

Jainko berri horiek ez dituzte tresna miragarri txikiak bakarrik sortzen, mundua errotik aldatzeko ahalmena ere badute, modu erradikalean eta espero edo desiratu gabeetan. Krisi eko-sozialak eta zibilizazio-kolapsoaren arriskuak ea ziurgabetasunaren aroan bizi garen galdetzera eraman gaituzte.

• Klima-krisiak dena aldatuko du: klima, geografia, biodibertsitatea, demografia, ekonomia edo subiranotasunaren ideia.
• Adimen artifiziala hain boteretsua izan liteke, giza adimena gaindi lezakeela.
• Biologia ingeniaritzaren adar bihur liteke, bizimoduak diseinatzeko fasean sartuz.
• Neurologiak garunaren portaera deszifra lezake, eta garuna bera “irakurri” eta, agian, noizbait bertan “idatzi” ere egin ahalko dugu.

Hain etorkizun ziurgabea izanda, zientziak ezin dizkigu erantzun guztiak eman. Hori izugarria izan daiteke, batez ere prestakuntzarik ez dutenentzat edo prozesuen konplexutasuna zientifikoki ulertzeko denborarik ez dutenentzat. Hori dela eta, biztanleriaren zati batek pentsamendu-mota sinpleagoak eta moralagoak erabiltzen ditu, segurtasun- eta helburu-zentzua ematen dietenak. Adibidez, sinesmen erlijioso edo espiritualetara jotzen dute, Jainkoak munduarentzako plan bat duela pentsatuz, edo naturak oreka bat duela pentsatuz, eta oreka hori berrezarri egingo dela. Edo ideologia politiko edo ekonomikoetara jotzen dute, itxaropenak puntu finkoetan jarriz, eta pentsatuz ideologia horiek berez konponduko dituztela aurrean ditugun arazoak.

Pentsamendu morala baliagarria da ziurgabetasun-garaietan segurtasun-sentsazioa izateko. Hala ere, pentsamendu mota arriskutsua ere bada, konplexutasuna eskema moral bitarretara murrizteak intolerantzia, indarkeria eta gatazka eragin baititzake. Edo anti-zientziari indarra eman, egiaztatu ahal izan dugun bezala.

MOMENTU ZAILETAN… KULTURA ZIENTIFIKOA

Testuinguru paradoxiko horretan, arlo materialean gero eta zientifikoagoa eta ideologikoan gero eta anti-zientifikoagoa, inoiz baino beharrezkoagoa da kultura zientifikoa. Gaur egun aurrean ditugun erronka konplexu eta polifazetikoen aurrean, hala nola pandemiak, adimen artifizial orokorra, klima-aldaketa, bioteknologia eta garuna irakurtzeko teknologiak, ezinbestekoa da kultura zientifikoa sustatzea, informatuta eta konprometituta egoteaz gain, arduratsua eta etikoa ere izan dadin.

Zientzia komunikatzen eta zabaltzen duten pertsonak pentsamendu anti-zientifikoari, desengainuari, nartzisismoari eta beldurrari aurre egiten ari dira. Aurrekaririk gabeko garai hauetan nabigatzeko, kultura zientifikoa behar dugu, informazio zientifikoa kritikoki ebaluatzeko, erabaki informatuak hartzeko eta garapen teknologiko arduratsu batean parte hartzeko.