Adimen artifizialaren nonahikotasunaren ondorioz, gizakiarenak bakarrik diren gaitasunen eta teknologia batek horiek ordezkatzeko duen aukerari buruzko eztabaida interesgarria sortzen ari da. Zer gertatuko da sormenarekin? Posible al da AAk talentua ordezkatzea, pertsona bat gai batean nabarmentzea eragiten duen bertute gisa ulertuta?

Goldman Sachsen ikerketa baten arabera, AAk, arte eta diseinuaren sektoreetako %26a automatizatzeko aukera izango luke. McKinseyren txostena bide berdinetik doa, eta horrek 30ean ezartzen du automatizatu ahalko liratekeen orduen ehunekoa.

Artemisia Gentileschik edo Pablo Picassok AA tresnak erabili izan balituzte beren ondarea garatzeko, zein izango litzateke haien garrantzi historikoa?

Arantza Lauzirika artista da, Artean eta Ikus-entzunezko Baliabideetan doktorea, eta Arte eta Teknologia saileko irakasle titularra eta ikertzailea da EHUn. Gainera, teknologia horrek produkzio artistikoan duen eraginaren lekuko izaten ari da.

Argi dauka.

«Adimen artifiziala tresna bat gehiago baino ez da», sutsu defendatzen du BizkaiaTech Magazinearekin izandako elkarrizketa batean. «Erabilgarria izan daiteke sormen-prozesuetan laguntzeko, bere garaian deabrutuak edo gainbaloratuak izan ziren tresna batzuekin gertatu zen bezalaxe», azaltzen du. Adituaren ustez, haluzinazio-fasea deritzon horretatik pasatuko da, «mundu guztiak denerako erabili nahi duen hasierako une hori, konponbide unibertsala izango balitz bezala. Azkenean, denboraren ondorioz, gauza bakoitzak bere lekua hartzen du eta tresna lan-fluxu normalean txertatzen da».

Zeintzuk dira artearen sektorea hobetzen duten AAren ezaugarri espezifikoak? «Lan mekanikoak arindu ditzake, horiek, askotan, autonomo den eta lan prekarioa duen artistari dagozkio», azaldu du. Adibidez, pertsona bakar batek den-dena egiten duen animaziozko produkzio independente baten kasuan, AA prozesu mekanikoez edo zeregin errepikakorrez arduratu daiteke. «Industrian, pertsona bakoitzak rol definitu bat du eta honek ez du hainbesteko garrantzirik, baina produkzio independentean alde handia markatu eta prozesu horiek asko arindu ditzake».

Artean adimen artifiziala erabiltzeari buruzko eztabaidak ezin ditu piztu dituen beldurrak uxatu, eta berak ondo daki hori. «Argazkigintzarekin eta aurreko teknologia guztiekin antzeko zerbait gertatu zen», gogoratu du. Lehen, argazkilari bat artista eta teknikoa zen aldi berean. Argazkigintzaren teknika jendarteratzearekin batera, edonork egin ahal izango zuenaren beldurra sortu zen.

Lauzirikarentzako, «teknika menperatzea eta sortzea ez dira gauza bera». Hau da, argazkiak ateratzeko, kamerak ematen duenaren mende egon zaitezke, kontrolik eta irizpiderik gabe, eta hori ez da sorkuntza. «Tresna batekin ezagutza teknikotik lan egitea eta ezagutza sortzaile batetik lan egitea oso desberdinak dira», defendatzen du.

MERKATUAREN ERAGINA ETA ARTEAREN MERKANTILIZAZIOA

Haren analisia zabaldu egiten da merkatuaren zereginean sartzen garenean. «Merkatuak irabaziak bilatzen ditu, eta bitartekari batzuk artistaren lanetik bizi dira. Bere irabaziak arriskuan daudenean, arazoak sortzen dira», azaldu du.

Hori gertatu zen artistak beren lana web orrietan eskegitzen hasi zirenean: galerista eta arte-merkatarientzako mehatxu gisa sumatzen zen, eta horiek beren papera ezinbestekoa zela defendatzen zuten. «Historia etengabe errepikatzen da, gero eta ziklo laburragoetan bada ere».

Bere ibilbidean, jakintza irekia eta lizentzia libreak defendatu izan ditu beti, baina ñabardurekin. Bereizi egin behar dira pertsonentzat irekitako ezagutza eta enpresek ustiatzeko irekitako ezagutza. Creative Commons bezalako lizentzia libre bat positiboa da, baldin eta egileak bere lana aipatuz eta helburu komertzialik gabe erabil daitekeela erabakitzen badu. Baina sare sozial batek igotzen duzun guztia bere jabetzakoa izatera pasatzen dela inposatzen dizunean, beste zerbaitetaz ari gara».

Gogoratu, gainera, 80ko hamarkadaz geroztik, edozein sorkuntzak copyright automatikoa duela, hori erregistratu beharrik gabe. Bere ustez, «lizentzia libreek pertsonen arteko erabilera malgutzen laguntzen dute, baina arazoak sortzen dira plataforma edo enpresa handiek eduki hori baimenik gabe irabazteko erabiltzen dutenean». Dena dela, hau ere ez da gauza berria. «Photoshop edo animazio programak bezalako tresnek asmatzen zituzten jada sortzaileak eskuz egiten ez zituen tarteko urratsak. Desberdintasuna egungo eskalan eta ematen zaion erabilera motan dago, eta hori askotan eduki hutsalak edo biralak sortzeko erabiltzen da. Nire ustez, txistearen sukarra pasatzen denean, gauza bakoitza bere lekura itzuliko da, beste moda batzuekin gertatu den bezala».

KULTURA-HEZKUNTZAN ESKU HARTZEAREN GARRANTZIA

Eta, zer gertatzen da talentuarekin? Teknologiak badu eraginik berezko talentua atzemateko orduan?

Lauzirikaren ustez, talentu hitza bera ere galbideratu eta merkatilizatu den hitza da, besteak beste, «berritzailetza» hitza bezala. «Ez dut berezko talentuan sinisten; hori hezkuntza eta lanaren ondorioa da». Faktore askok dute eragina modu erabakigarrian, hala nola kultura- eta hezkuntza-testuinguruak. ELGAk (Ekonomia Lankidetza eta Garapenerako Antolakundea) arte-hezkuntzak funtsezko trebetasunak —hala nola pentsamendu kritikoa, arazoak konpontzea eta sormena— garatzen laguntzen duela onartzen du; hala ere, eragin horren tamaina testuinguruaren arabera aldatu egiten dela eta beti kopuru zehatzetan neurtzen ez dela iradokitzen du.

Bestalde, PISA 2022 txostenaren —15 urteko ikasleen errendimendua eta gaitasunak neurtzen dituen nazioarteko azterketa bat— arabera, ikasleen %78ak, ELGAren batezbestekoaren arabera, lortu zuen pentsamendu sortzailearen oinarrizko maila gutxienez; adierazle horrek, (eta adituak bat datoz honekin) arteak prestakuntzan integratzearen garrantzia indartzen du. Esperientzia horiek, kultur adierazpena aberasteaz gain, gizartean moldatzeko funtsezkoak diren gaitasun kognitiboak indartzen dituzte.

«Eskola garaian gazteak artean eta kulturan heztean inbertitzen duen gizarte bat —erakusketak bisitatzen, irakurtzen, gauzak estimatzen ikasten, ikaskuntza-metodologia gisa prozesu sortzaileak erabiltzen, praktikan trebatzen, etab.— publiko objektibo bat eta haztegi bat sortzen ari da, eta, bertan, bertakotu egiten dira kulturaren kontsumoa eta artearen alderdi guztiak aintzat hartzea. Hori sustatzen ez bada, ez dago ezer sortzeko oinarririk».

Eta ez da artearen sektorean aritzen diren pertsonez bakarrik ari. Zerbait transbertsala da, botere eraldatzaile ikaragarria duena. Sortzailea izateak ez du artean bakarrik balio. Trebetasun horiek baliagarriak izan daitezke edozein arlotan, ez bakarrik arlo artistikoan. Beraz, badago da alde batera utzi ezin daitekeen arrisku bat. «Hezkuntza-sistemak gaitasun horietan heztea kentzen badu (are gehiago, ekonomia-klaseen arabera aldatzen baditu), ospea eta dirua ahalegin txikienarekin baino lortu nahi ez duten pertsonak ari gara trebatzen, eta hori gehiegi errazten du egungo teknologiak».

Bere azken hausnarketa ohartarazpen eta proposamen gisa sentitzen da aldi berean: adimen artifiziala, edozein tresna bezala, ez da berez ona ez txarra. Nola, zertarako eta zein ezagutzarekin erabiltzen den da garrantzitsuena. «Azkenean, sorkuntzak giza ekintza izaten jarraitzen du. Eta hori ezin du inongo makinak ordezkatu. Edonork sortu dezake irudi bat, begi aditu edo heziak bakarrik daki horri zentzua eta balioa ematen».